Het neerhalen van vlucht MH17 leidde op tal van vakgebieden tot nieuwe inzichten, die tot op de dag van vandaag opgeld doen. Welke lessen zijn er geleerd?
Als er iets is dat de ramp met MH17 heeft aangetoond, dan is het wel dat het tegenwoordig voor legers heel moeilijk is onopgemerkt te opereren in bewoond gebied, zeker als het op vijandelijk terrein is. Vrijwel iedereen heeft nu wel een camera op zak, in zijn mobieltje.
Al een paar uur na het neerstorten van het Maleisische toestel op 17 juli 2014 verschenen de eerste beelden op sociale media, onder meer van de rookpluim die de Buk-raket had achtergelaten in de lucht boven Sniznje, vlak bij de lanceerplaats. Op andere foto’s en videobeelden was de Buk-installatie te zien op weg naar de lanceerplaats en daarna (met één raket minder) weer snel door naar de grens met Rusland, om de sporen van de misdaad uit te wissen.
Dat het steeds om dezelfde lanceerinstallatie ging, was te zien aan het ietwat beschadigde militaire markeringsnummer op de zijkant van het voertuig. Door middel van satellietbeelden en software waarmee de tijd kan worden bepaald aan de hand van schaduwen op foto’s, kon Bellingcat bewijzen dat de Buk-installatie op het tijdstip van de ramp in de omgeving van de lanceerplaats was.
Het destijds net opgerichte onderzoekscollectief wist aan de hand van beelden van gewone Russische burgers langs de route van de Buk-installatie het spoor terug te volgen naar de 53ste luchtverdedigingsbrigade uit Koersk. Ironisch genoeg kreeg Bellingcat daarbij hulp van de militairen zelf, die op sociale media foto’s hadden geplaatst zonder zich te realiseren dat ze de geolocatiefunctie aan hadden staan.
Uiteindelijk wist Bellingcat zelfs de identiteit te achterhalen van een groot aantal Russische militairen die bij het transport van de Buk-lanceerinstallatie betrokken waren, door verder te zoeken op platforms als Vkontakte (het Russische Facebook) en Odnoklassniki (een soort Schoolbank.nl).
Het MH17-onderzoek betekende de doorbraak van de burgerjournalistiek. De bewijzen die Bellingcat boven water haalde, speelden een doorslaggevende rol in het MH17-proces, waarbij drie verdachten eind 2022 tot levenslang werden veroordeeld.
Sinds de pijnlijke nederlaag tegen de burgerjournalisten van Bellingcat hebben Russische officieren de opdracht gekregen hun persoonlijke gegevens beter af te schermen en zo weinig mogelijk digitale sporen achter te laten. Russische soldaten aan het front in Oekraïne mogen alleen in geval van nood hun mobieltjes gebruiken.
Toch kruipt het bloed waar het niet gaan kan. Russische militaire bloggers klagen dat soldaten nog steeds maar al te vaak vanaf het front hun familie thuis bellen en op die manier hun positie verraden. Met als gevolg dit keer niet dat ze onder vuur van Bellingcat komen te liggen, maar van de Oekraïense artillerie.
‘Donderdagavond stortte het vliegtuig neer, de ochtend erna stonden 70 familierechercheurs klaar voor een eerste briefing. Maandag was dat aantal opgelopen tot 120’, zegt Theo Vermeulen, de inmiddels gepensioneerde rechercheur die verantwoordelijk was voor deze operatie.
Nooit eerder moest hij binnen zo korte tijd zoveel agenten oproepen die het als (neven)taak hebben om families bij te staan. ‘In veel opzichten was de MH17-ramp totaal anders dan we gewend waren’, blikt hij terug.
Meteen tuigde Nederland, samen met onder meer Australië en België, een grootschalig internationaal onderzoeksteam op. Daarnaast werd geprobeerd de lichamen van de 298 slachtoffers zo snel mogelijk te repatriëren. Tegelijkertijd ontspon zich een strijd om de waarheid. Rusland en Oekraïne wezen met de beschuldigende vinger naar elkaar en er werd veel desinformatie verspreid. ‘Die internationale politieke spelletjes waren voor ons onbekend terrein’, zegt Vermeulen.
Voor MH17 waren de familierechercheurs gewend om vooral in strafzaken families bij te staan, zoals na een schiet- of steekpartij. ‘Dan kan het voorkomen dat de mogelijke verdachte zich binnen de familie bevindt. Als familierechercheur ben je daar alert op en je houdt altijd in je achterhoofd: er kan iets spelen wat ik niet weet.’
Bij MH17 was dit niet het geval: er waren alleen maar nabestaanden. ‘Zij zaten vol vragen. Op tv en vanuit de politiek werd van alles beweerd, maar vooral in de eerste dagen wisten we weinig zeker. We konden vrijwel niks bevestigen.’
De rechercheurs moesten in die eerste dagen ook samen met de nabestaanden formulieren invullen, zodat de lichamen geïdentificeerd konden worden. ‘Hadden de slachtoffers tatoeages, moedervlekken of andere lichamelijke kenmerken? Lag er in huis nog ergens een tandenborstel of haarborstel, waar DNA op zat? Al snel bleek dat we aan dit aspect tijdens de opleiding voor familierechercheurs onvoldoende aandacht hadden gegeven.’
En er is nog een les die ze leerden. ‘Als je mensen in een reguliere strafzaak bijstaat, dan is er vaak een helder punt waarop je stopt, namelijk als de zaak afgerond is. Maar dit duurde zo lang. Van sommige slachtoffers werden alleen lichaamsdelen teruggevonden, of kleine deeltjes. Soms moesten de rechercheurs wel tien keer naar families toe om te vertellen dat er weer iets was gevonden. Ze leerden de nabestaanden vaak door en door kennen. Dat maakte het soms moeilijk om afstand te houden. We hebben daardoor nu meer oog voor de vraag: hoe voorkom je dat je te betrokken raakt?’
Had vlucht MH17 überhaupt boven een conflictgebied mogen vliegen? Die vraag drong zich direct na de ramp op. ‘Drie dagen eerder had Oekraïne het luchtruim al deels gesloten. Eerder mochten vliegtuigen op 7,5 kilometer hoogte over het gebied vliegen, die grens was op 14 juli verhoogd naar 9,7 kilometer’, zegt Joris Melkert, luchtvaartdeskundige van de TU Delft.
Maar dat bleek niet hoog genoeg toen drie dagen later het toestel van Malaysia Airlines op 10 kilometer hoogte werd neergeschoten. ‘Oekraïne had het luchtruim natuurlijk al eerder helemaal moeten sluiten’, zegt Melkert.
Dat dat destijds niet is gebeurd, heeft volgens de luchtvaartdeskundige onder meer te maken met geld. ‘Landen krijgen geld voor elk vliegtuig dat door hun luchtruim gaat en het wordt beschouwd als internationaal gezichtsverlies om je luchtruim te sluiten. Dan zeg je eigenlijk: sorry, ik heb het niet onder controle.’
Dit systeem, waarbij een land zelf bepaalt of het luchtruim wordt gesloten, is sinds de ramp met MH17 niet veranderd. ‘En hoe landen hiermee omgaan is helaas ook niet veranderd’, aldus een woordvoerder van de Vereniging Nederlandse Verkeersvliegers (VNV). Wat de VNV betreft zouden landen bij een conflict veel sneller het luchtruim moeten sluiten. ‘Nu leggen ze de verantwoordelijkheid bij de luchtvaartmaatschappijen.’
Deze luchtvaartmaatschappijen hebben wél lessen getrokken uit MH17, vervolgt Melkert. Bij het bepalen van de vluchtroutes baseren ze zich op publieke informatie, maar ook op informatie van de inlichtingendiensten. In 2016 is een convenant getekend waarin overheden, inlichtingendiensten en vliegmaatschappijen hebben afgesproken om meer informatie te delen.
Hoewel de VNV graag zou zien dat internationaal nog meer informatie wordt uitgewisseld, zijn de risicoanalyses van luchtvaartmaatschappijen afgelopen jaren al wel sterk verbeterd, aldus een VNV-woordvoerder. ‘En er wordt vaker gewerkt vanuit het principe: bij twijfel niet vliegen.’
Een besluit om niet te vliegen, of om een andere route te nemen, is overigens best ingrijpend, voegt luchtvaartdeskundige Melkert toe. ‘Je bent langer onderweg, vliegschema’s raken in de war en het kost meer geld.’
Het gebeurt niet vaak dat het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) wordt ingeschakeld nadat een vliegtuig is neergestort. Na de crash van MH17 gebeurde dat wel, want er waren serieuze aanwijzingen dat die niet was veroorzaakt door technische problemen, maar door een explosie.
Ruim acht jaar na het incident veroordeelde de rechtbank in Den Haag drie verdachten voor moord, 298 keer gepleegd. Mede dankzij het NFI, dat met een nieuwe techniek bewijsmateriaal had gevonden dat wees op een aanval met een Buk-raket.
Een van de betrokkenen was Peter Zoon, deskundige microsporen en materialen bij het NFI. Hij onderzoekt onder meer botten van doodgestoken mensen. Als een mes contact maakt met een bot, kunnen minuscule deeltjes ervan worden overgedragen, die je kunt terugvinden.
‘Bij MH17 was onze basisgedachte: stel dat er een explosie is geweest. Dan kun je op grond van iemands zitplaats en deeltjes uit zijn lichaam misschien uitspraken doen over wat de aard van de explosie is geweest.’
Lichamen en menselijke resten werden naar een militaire kazerne in Hilversum gebracht. Daar gingen lijkkisten door een CT-scan en een röntgenapparaat van de douane. ‘Als we materiaal zagen dat van nature niet in een lichaam zit, zoals metaal, kon dat reden zijn voor nader onderzoek.’
Zolang de deskundige geconcentreerd bezig was met zijn werk, had hij weinig last van emoties. Maar toen Zoon honderden doodskisten opgestapeld zag staan, bij de poort, drong de omvang van de zaak tot hem door en ‘kwam het echt binnen’.
Wat goed uitkwam, is dat zijn collega Erwin Vermeij voor de crash onderzoek had gedaan naar het effect van explosies in vliegtuigen. En hij had een innovatieve elektronenmicroscoop getest: de FIB-SEM. Dat is een enorm apparaat waarmee je het beeld van materiaal extreem kunt vergroten, en vervolgens de samenstelling van de elementen kunt bepalen.
Zoon: ‘Die techniek hadden we nog nooit in een zaak toegepast. De nieuwe microscoop maakt het mogelijk om een soort taartpunt uit het oppervlak van materiaal te halen. Zo konden we onderzoeken wat voor laagjes erop zaten en in welke volgorde we die aantroffen.’
In wrakstukken – die ook naar Nederland werden gebracht – en in lichamen trof het NFI kleine vlindervormige metalen deeltjes aan, die ook in de springkop van een Buk-raket zitten. Daarop vonden de onderzoekers gesmolten cockpitglas. Dat duidde op een explosie van buiten, die glas naar binnen had geblazen.
‘Een les van MH17 is hoe belangrijk research en development is’, zegt Zoon. ‘We hadden al kennis over explosies in vliegtuigen. En de FIB-SEM-microscoop bleek cruciaal. Die gebruiken we sindsdien ook voor andere zaken. ‘Het NFI is geen universiteit, experimenten moeten kunnen leiden tot iets bruikbaars. Maar het is essentieel om ons te blijven verbeteren. Niet alleen voor zaken van nu, maar ook voor later.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant