Het klaslokaal van juf Hanny Timmers-de Haan, de oefenruimte van drummer Cor Schilder, de slaapkamer van het jonge stel Bryce Fredriksz en Daisy Oehlers. Daags na de MH17-ramp fotografeerde Ilvy Njiokiktjien plekken in Nederland die verbonden waren met het leven van de slachtoffers. De leegte die ze achterlieten, die wilde Njiokiktjien vastleggen. Nabestaanden reageerden positief: ze zagen de foto’s, zegt Njiokiktjien, als „kleine herinneringsmonumenten”.
Vijf jaar later, in 2019, fotografeerde ze de plekken opnieuw. In Hanny’s lokaal zat nu een groep acht, Cors drumstel was verdwenen en het beddengoed van Bryce en Daisy lag er onaangeroerd bij.
Afgelopen weken legde Ilvy Njiokiktjien dezelfde plekken vast, zeven in getal, in aanloop naar ‘tien jaar MH17’.
Elke keer, in 2014, in 2019 en ook nu, stonden nabestaanden NRC te woord. Een zoon, een dochter, een zus. Twee collega’s en een vriend. Een vader en een moeder.
Ieder mens rouwt anders. En collega’s staan verder weg dan, het woord zegt het al, naasten. Als er een rode draad is te ontwaren, dan moet het zijn dat woorden als ‘verwerken’ en ‘afsluiten’ nabije familieleden niets zeggen. Hoezo verwerken? Anouk Kooijmans is voor altijd een zus zonder broer, Peter Bats blijft de vader van Rowen, en Silene Fredriksz de moeder van Bryce en Daisy, elke dag weer. Het verlies verwerk je niet. En je sluit het ook niet af. Tien jaar is maar een getal.
⚊
Het Sleishman-drumstel waar Cor Schilder op speelde, stond in 2014 nog in de repetitieruimte. In 2019 niet meer: na klachten van omwonenden over geluidsoverlast was de plek gedegradeerd tot opslagplaats. In 2021 vloog een naastgelegen pand in brand. De brandweer bluste vanuit de voormalige oefenruimte, ze hingen de slangen uit de gebarsten ramen. Nu, in 2024, wacht de gerestaureerde plek op een nieuwe huurder.
Vast Countenance is een folkrockband uit Volendam. Bij het jubileum-optreden ter ere van het 25-jarig bestaan hield de band een toespraak ter nagedachtenis van de omgekomen drummer en zijn vriendin. Dat Cor en Neeltje niet vergeten zijn. Op de dit jaar uitgekomen EP klinken gewoon Cors percussie-eitjes. Geschud door bassist Johan Molenaar zodra hij niet bast. De drumleraar van Cor is sinds kort drummer van de band.
Johan Molenaar (45) en Cor Schilder waren vrienden, al bijna twintig jaar. „Het verdriet verandert”, zei Johan in 2019. „De eerste jaren was het heel heftig, niet te bevatten. Daarna was er boosheid. Nu is er meer acceptatie, het is zoals het is.” Maar tien jaar na dato zegt Johan dat hij denkend aan het wegvallen van Cor en Neeltje „toch weer veel ongeloof” voelt. „Dat een vakantievlucht uit de lucht is geschoten door een raket. Dat dat écht is gebeurd.”
Er woedde al sinds 2014 oorlog in het oosten van Oekraïne, maar op 24 februari 2022 begon Poetins grootschalige invasie. Johan: „Toen besefte ik: Cor en Neeltje waren eigenlijke vroege oorlogsslachtoffers. Slachtoffers van de Russische agressie die nu verschrikkelijk genoeg nog steeds tot heel veel doden leidt.”
Op 17 juli komt de band samen, zoals altijd op of rond die dag. Ze drinken een glas in een Volendams café, halen herinneringen op en proosten op hun drummer en zijn lief.
⚊
‘Uiteraard, ‘tien jaar MH17’ is een media-ding, maar het voelt ook anders”, zegt Silene Fredriksz-Hoogzand (61) thuis aan de eettafel. „Het voelt zwaarder. Ik heb ze gewoon tien jaar niet gezien. Als je zegt dat het vorig jaar is gebeurd, geloof ik het ook.”
Zoon Bryce woonde nog thuis en zijn vriendin Daisy woonde al twee jaar bij het gezin in. Toen gingen de twee naar Indonesië voor vakantie en familiebezoek.
Silene liet hun slaapkamer zoals die was, vertelde ze vijf jaar geleden. Het pak appelsap en de flesjes Spa en Lipton op het nachtkastje, de dekens precies zoals Bryce en Daisy ze die dag in 2014 hadden achtergelaten. „Als ik dat niet doe”, zei ze, „heb ik het idee dat ik ze wegdoe.”
In 2024 ligt de kamer er nog goeddeels hetzelfde bij. En nog altijd opent Silene hun deur in de ochtend en zegt ze goeiemorgen en ’s avonds wenst ze hen welterusten en doet ze de deur weer dicht.
Maar hun kledingkast heeft Silene opgeruimd „want dat was een bende.” Ze gooide niets weg. Goed, één of twee truitjes van Daisy. Die lagen onder in de kast. „Mag het?” vroeg Silene. „Dit draag je toch nooit meer?”
Ze hadden een logé dit voorjaar en toevallig kwam tegelijkertijd het zusje van Rob over uit Australië. Er was nog één kamer over. Na negen jaar en acht maanden haalde Silene het beddengoed eraf. „Ik dacht: blijkbaar moet het nu. En ik dacht ook: ze zijn nu zo oud, ze zouden nu toch niet meer thuiswonen. Maar”, voegt ze toe, „het blijft hun kamer.”
Ze hikt ook dit jaar aan tegen 17 juli. „Je wil niet dat het ongemerkt voorbijgaat maar tegelijk: er stil bij staan is heel confronterend en zwaar. En dit jaar”, zegt Silene, „voel ik voor het eerst een beetje boosheid. Dat had ik tot dusver nauwelijks gekend. Zo van: wat hebben ze ons áfgenomen? Bij alles wat je doet denk je aan ze. Wat ze allemaal hebben gemist. Tien jaar lang Kerst, Oud en Nieuw en verjaardagen. Kleinkinderen die geboren worden, neefjes, nichtjes van Bryce en Dees.”
Bij elke zwangerschap loopt Silene naar hun kamer. Dan gaat ze zitten op hun bed en zegt: „Jongens, hebben jullie het gehoord? Er komt weer een baby.”
⚊
De leerlingen lieten ballonnen los die vastzaten aan tekstkaartjes. „Lieve juf Hanny, we zullen je herdenken in een groot hart vol liefde.” „Je was een heel aardige juffrouw. Ik ga je nooit vergeten.” „We hopen dat je toch gelukkig bent in de hemel.” Het was eind augustus 2014, het begin van een nieuw jaar van de Eindhovense basisschool De Boschuil.
Hanny Timmers-De Haan (58) had zeventien jaar op de school gewerkt. Begin juli 2014 liet ze haar klaslokaal zo achter dat ze haar volgende groep zes na de vakantie meteen lekker aan het werk kon zetten. Werkboekjes en weektaken panklaar in de witte multomappen op de onderste plank en het lesmateriaal van geschiedenis, aardrijkskunde en biologie kleurig gebundeld op de plank erboven.
Collega’s bewonderden haar opgeruimdheid en organisatorisch talent. Veel computers waren er nog niet op de school in 2014, leerlingen moesten er om de beurt op, vertelt juf Christel Aerns (nu 53). Hoe doe je dat zonder dat je de les verstoort? Nou gewoon, met kaartjes, bedacht juf Hanny. Kaartje neerleggen op de tafel van de eerste leerling zo van: jij mag. En zodra die leerling klaar was, legde die het kaartje stilletjes op het bureau van de volgende.
Kreeg je na de zomervakantie Hanny’s klas van vorig jaar dan had je geluk, zegt collega Emma Kuiper (nu 43), want dan kreeg je leerlingen gewend aan orde en rust.
Hanny deed aan wielrennen, ze was lid van Toerclub Woensel. Haar man Geert Timmers was clubvoorzitter. Samen zouden ze fietsen op Bali. Onze fietsen zijn ingepakt hoor! vertelde ze aan collega’s.
Na de ramp bleef haar lokaal een plek voor groep zes. Vervolgens werd het een lokaal voor buitenschoolse opvang en daarna voor groep acht. Op de nieuwste foto, van eind juni, oogt het lokaal erg leeg want, zo vertelt Emma Kuiper, groepachtleerlingen hadden door een misverstand zo ongeveer de hele inboedel naar een ander lokaal gesjouwd. In het echt is het lokaal weer wat voller nu.
Hanny’s laatste leerlingen zijn nu twintig jaar oud. Kinderen op de Boschuil kennen haar niet, ze laten geen ballonnen meer los. Maar leden van Toerclub Woensel fietsen een zondagse herinneringstocht zoals elk jaar rond 17 juli en ze knijpen in hun remmen bij het MH17-monument op vliegbasis Eindhoven waar tien jaar geleden de vliegtuigen landden met gekiste stoffelijke resten. En daar staan ze stil bij het verlies van Geert Timmers en Hanny Timmers-de Haan.
⚊
Leiderschapstrainer Anouk Kooijmans (nu 59) woonde in 2014 met haar echtgenoot en twee kinderen in Singapore, het eindstation van twaalf buitenlandjaren. Haar man werkte voor FrieslandCampina en eerder voor Unilever. Hun bezittingen hadden ze ingepakt, ze waren klaar voor de terugkeer naar Nederland.
Maar eerst nog een reis. Anouks enige broer Barry kwam met zijn gezin overgevlogen voor een reis door Myanmar. Typisch haar broer. Niet: ‘reizen door Zuidoost-Azië’, nee: tweëenhalve week Myanmar. Barry Kooijmans was een avontuurlijk reiziger. Zijn baan paste bij hem. Hij was directeur van buitensportmerk Nomad, het familiebedrijf opgezet door hun vader. Anouk had er ook gewerkt, als jonge dertiger.
Een nachtelijk telefoontje bracht het onheilsbericht en ze dacht: wat doe ik om dit terug te draaien? Wat kan ik regelen? „Maar ik kon niks bedenken”, zegt Anouk. „En dat gevoel, dat was zó afschuwelijk.”
Barry’s baan werd de hare. Na al die jaren keerde ze terug op het kantoor in Zevenaar. Het verdriet drukte ze weg, ze vreesde zich erin te verliezen. De dagen zaten ook te vol. Zij had Nomad, haar man zijn drukste baan ooit en samen hadden ze de kinderen van twaalf en dertien.
In 2018 verkocht ze Nomad aan een investeringsmaatschappij. Het bedrijf verhuisde uit Zevenaar. Anouk vergezelde de fotograaf vorige maand naar het kantoorpand. „Het was ontzettend leeg. Het voelde echt een beetje desolaat.”
Anouk wil nog wat kwijt, na deze tien jaar, mag dat? Mag ze zeggen dat het op zich niet verkeerd is om na zo’n ramp je leven weer op de rails te krijgen maar dat het ook essentieel is om goed te jánken? Dat wij, koele Nederlanders, onze tranen gewoon flink moeten laten vloeien als we verdriet voelen en eens moeten ophouden met dat ingehouden gesnik achter de zakdoek? Be your best self en word wat je wil: Anouk de trainer predikte het jarenlang. Nu weet ze: rouw is zo kneedbaar niet. Nu zoekt ze het verdriet op. Anders sloopt het je van binnenuit. Je moet het vóélen. Ze leest Barry’s laatste mails of zet een zielig liedje op want ze mist hem. „Ik ben”, zegt ze, „een zus zonder broer.” Het gemis gaat nooit voorbij.
⚊
De ouders van Kevin Fan hadden eetzaken zolang hij zich kan herinneren. Asian Glories runden ze vanaf zijn tiende, een knus restaurant in het hart van Rotterdam dat gerechten serveert uit de Chinese en Maleisische keuken. Zijn moeder Jenny Loh werd geboren in Maleisië. Zijn vader Shun Po Fan kwam uit Hongkong.
Kevins Maleisische oma Siew Po Tan kwam in de zomervakantie van 2014 naar Nederland. Zijn ouders vergezelden haar op de vlucht terug naar huis. Kevin stond in de zaak toen hij het bericht binnenkreeg.
Asian Glories ging kort dicht. Heel kort. Kevin, die de laatste vijf jaar zij aan zij met zijn vader in de keuken had gestaan – zijn vader de dimsum, Kevin de wok – heropende het restaurant een kleine drie weken na de ramp. En Kevin was de nieuwe eigenaar, dertig jaar oud. „Deze plek betekent alles voor hen”, zei hij toen. „Dat is de reden dat ik graag door wil gaan.”
Vijf jaar later was de keuken gemoderniseerd en het restaurant verbouwd. En de zaak liep goed. Maar, zei hij, „soms zou ik liever zelf een restaurant beginnen.” Faalde hij, dan zou hij voor zijn gevoel het levenswerk van zijn ouders verprutsen.
Tien jaar na de ramp staan de fornuizen er verlaten bij. Op het venster van een keukenraam liggen de restanten van een stickerfoto die Kevin op het raam had geplakt: een portret van zijn vader. Hij draait de deur op slot en loopt naar buiten. Linksaf, meteen rechts: Kevin opent de deur van een ruim hoekpand. Het heeft grote ramen en uitzicht op de Laurenskerk. Het nieuwe restaurant ging vier maanden geleden open.
De naam en de menukaart bleven behouden. „Waarom zou ik een andere naam geven aan een zaak die goed loopt?” Sinds de verhuizing draait de zaak nog beter, de omzet is gestegen. „Dit is niet de zaak van mijn ouders”, zegt Kevin. „Dit is gewoon Asian Glories.”
⚊
Rowen Bats keek naar de wereldkaart in zijn klaslokaal. Even kijken waar Bali lag. Op 16 juli 2014 liep hij over de rode loper het schoolplein af, het jaarlijkse uitzwaairitueel op de Lea Dasbergschool in Zutphen voor leerlingen uit groep acht. Een dag later stapte hij met zijn moeder en haar vriend het vliegtuig in. Rowen werd net geen dertien.
In Rowens oude lokaal zat dit jaar groep zes, vertellen zijn vader Peter Bats (50) en stiefmoeder Jessica Bats-Van Breda (49). De wereldkaart stond opgerold in de hoek. Sylvan, hun elfjarige zoontje – Rowens halfbroertje – gaat naar dezelfde school maar zijn klas (groep zeven) zat een verdieping hoger. De plaquette ter nagedachtenis van Rowen bestaand uit zijn portretfoto en een gedicht is verhuisd van de entree naar de aula. De plaquette gaat deel vormen van een „herdenkingsmuur”, vertelt Peter, „want er is nog een leerling van de school overleden.”
„De eerste jaren ben je al blij als je ademhaalt”, zegt Peter. „Daarna leer je om erover te praten. Je leert ermee omgaan. Maar je had niet de tijd om afscheid te nemen en eigenlijk ook niet om te rouwen. Dus er zit geen einde aan.”
Het vergelijken van de kinderen door de tijd heen, dat stopt ook niet. Jessica’s zoon Jeffrey scheelde maar vier maanden met Rowen, hij is net 23. Jessica’s dochter Kylie, die het huis uit is, ging Rowen een jaar na de ramp in leeftijd voorbij, ze had het moment uitgerekend tot op de seconde precies.
En nu komt die dag in zicht voor jongste zoon Sylvan, die één jaar oud was in 2014. Over een jaar loopt hij de basisschool uit en de rode loper af, net als Rowen. De dag waarop hij dat zal doen is al bekend, vertelt Jessica. 16 juli. Net als Rowen.
⚊
In 2014 was Mirjam 22 jaar en het huis uit maar na de ramp ging ze er weer wonen, bij haar achttienjarige zusje Sandra. Ze sliepen de eerste weken zij aan zij op matrassen in de woonkamer. Sandra vertrok een jaar later, Mirjam bleef en haar vriend trok in 2015 bij haar in. Ze zochten naar een ander huis maar toen Mirjam ging studeren, pedagogische wetenschappen, besloten ze voorlopig te blijven.
Haar vriend werd haar man, ze kregen een zoontje en in het huis wonen ze nog. Ze verfden de muren, vervingen de vloeren en de kamer van broertje Robert was vijf jaar na de ramp een inloopkast voor Mirjams schoenen en kleren. Inmiddels is het de kinderkamer van haar zoontje van drieënhalf. „Het voelt niet meer als het huis van mijn ouders, ik heb er echt mijn eigen plekje van gemaakt”, zegt Mirjam. „Er is ook zoveel tijd over heengegaan.” Niettemin: zij en haar man zoeken „al heel lang” naar iets anders. „Het zou fijn zijn te wonen in een huis dat we zelf hebben uitgekozen.”
Mirjam wil dit jaar naar de herdenking bij het Nationaal Monument MH17 in Vijfhuizen, haar zusje ook. Ze waren er niet eerder, althans niet op de 17de juli. „Maar tien jaar is een mijlpaal”, zegt ze. „Niet dat je het daarmee afsluit trouwens”, voegt ze toe.
Of ze ook echt gaat, is onzeker. Ze is hoogzwanger. Er is een dochter op komst. De zwangerschap is behalve fantastisch – en fysiek zwaar, opnieuw – ook een reden voor gemis, vertelt Mirjam. „Dan denk ik: ook deze baby gaat mijn ouders nooit leren kennen. En als ik tegen mijn zoontje zeg: ‘er is ook een oma Edith hè?’, dan kijkt hij me aan van: je bent gek. Het zijn voor hem gewoon complete vreemden. Ze zouden het zo leuk hebben gedaan, als opa en oma. En mijn broertje was beste vrienden geworden met mijn man, dat weet ik zeker, die lijken echt zó veel op elkaar, qua karakter en interesses. Maar ja, ze hebben elkaar nooit leren kennen.”
Op 17 juli 2014 werd een passagiersvliegtuig van Malaysia Airlines met vluchtnummer MH17 op weg van Schiphol naar Maleisië neergehaald boven het oosten van Oekraïne. Alle 298 inzittenden kwamen om, onder wie 196 Nederlanders. Het vliegtuig, bleek later, werd getroffen door een boek-raket van Russische makelij.
In november 2022 veroordeelde de rechtbank Den Haag drie pro-Russische rebellen bij verstek tot levenslange celstraffen voor betrokkenheid bij het neerhalen van het vliegtuig. Hun straf zitten zij echter niet uit, Rusland levert de veroordeelde verdachten niet uit.
Woensdag 17 juli vindt bij het Nationaal Monument MH17 in Vijfhuizen een herdenkingsbijeenkomst plaats in het bijzijn van nabestaanden, de koning en de minister-president.
Fotografie Ilvy Njiokiktjien
De fotoredactie selecteert in deze nieuwsbrief om de week de mooiste fotografie
Source: NRC