Dit weekend speelt Carlos Niño op North Sea Jazz met André 3000, die beroemd werd als rapper van Outkast. Nu speelt ‘Dré’ fluit, en Niño percussie. Spirituele jazz, die ooit groot werd door Alice Coltrane, is terug van weggeweest.
Thuis in Topanga Canyon in Californië zag Carlos Niño op zijn smartphone wat filmpjes voorbijkomen van een van zijn muzikale helden, André 3000. De man die hij kende als rapper van Outkast uit Atlanta was in Los Angeles gaan wonen en had zichzelf gefilmd, spelend op een fluit. ‘Mijn favoriete rapper maakte geen hiphop, maar een heel ander soort muziek, experimenteel en spiritueel tegelijk. Eigenlijk precies van het ongrijpbare soort dat ik zelf graag maak.’
Niño (47), percussionist, producer, radiomaker en zoals hij zelf zegt ‘music communicator’, iemand die muziek overbrengt, vertelt aan de telefoon vanuit zijn woning dat hij het voorgevoel kreeg dat ze elkaar snel zouden ontmoeten. En dat gebeurde ook: in een vestiging van de luxe supermarktketen Erewhon kwamen ze elkaar niet veel later tegen.
Over de auteur
Gijsbert Kamer schrijft voor de Volkskrant over popmuziek en en jazz.
‘Ik nodigde hem uit voor een herdenkingsconcert voor jazzmuzikant Alice Coltrane dat ik zo’n drie keer per jaar in Los Angeles organiseer. Daar vertelde hij dat de kennismaking met haar werk zijn muzikale leven had veranderd. Dat schiep een band die zou leiden tot zijn album New Blue Sun, dat ik samen met hem heb geproduceerd.’
Ze vonden elkaar in hun wederzijdse bewondering voor Coltranes muziek, die vaak wordt geschaard onder de paraplu ‘spiritual jazz’. Een term die je de laatste jaren weer hoort opduiken, ook op het North Sea Jazz festival, dat vrijdag begint.
Spirituele jazz werd voor het eerst gebruikt in de jaren zestig, om de muziek van de saxofonisten John Coltrane, Pharoah Sanders en Albert Ayler te duiden. Niño: ‘Termen als avant-garde en freejazz schoten eigenlijk te kort, dus bedachten journalisten ‘spiritual jazz’, omdat ze in de muziek het zoeken naar het hogere meenden te horen.
‘Voor mij is het summum van spirituele muziek die van Alice Coltrane, de echtgenote van John. Haar hele leven is ze op harp, piano en Wurlitzer-orgel op zoek gegaan naar nieuwe harmonische structuren in de muziek. Koren en strijkers: niets was haar te gek, totdat ze zich in de jaren tachtig vooral nog wijdde aan religieuze hindoeïstische muziek.’
Alice Coltrane (1937-2007) stichtte haar eigen ashram in de VS, een tempel, niet ver van waar Niño is opgegroeid. Daar ontmoette hij haar, een keer of zes, schat hij. ‘Ik luisterde toen ook eigenlijk al naar alles: hiphop, soul en rock. Maar een neef van me liet me veel klassieke jazz horen, en ik vond de platen van Alice het spannendst, omdat ze zo onvoorspelbaar waren.
‘Zij gebruikte slagwerk bijvoorbeeld niet om de maat te bewaren of als beat, maar als harmonisch element. Dat doe ik ook. Het spirituele zit ’m in het lostrekken van conventies. Ritmische concepten loslaten, op zoek gaan naar nieuwe instrumenten, die je soms gewoon op straat kunt vinden, en dan met bijna religieuze devotie zoeken naar het hogere.
‘Als mensen het nu over spirituele jazz hebben, bedoelen ze meestal jazz die niet ritmisch is, maar dat bestrijd ik. De ritmes zijn alleen complex en minder eenduidig of pulserend. Of ze verwarren spiritualiteit met zweverigheid, ook zo ergerlijk.
‘Jarenlang zat deze muziek in een verdomhoekje. Als er geen kickdrum te horen was en de muziek breed werd gearrangeerd, viel al snel de term ‘new age’, muziek die alleen is gemaakt om rustgevend te zijn. Waarachtige spirituele muziek is dat juist niet. Je komt er als het goed is wel door in een ander, hoger bewustzijn, zonder dat je er drugs voor nodig hebt.’
Dat verdomhoekje lijkt verleden tijd. Alice Coltrane is, aldus Niño, sinds enkele jaren een hippe naam. ‘Vroeger schermde je met Miles en Coltrane om te laten weten dat je niet van de straat was. Nu is Alice Coltrane cool.’
Daar zit wat in. Er verschijnen mooi verzorgde heruitgaven van haar werk en je hoort haar invloed in het werk van jonge muzikanten. ‘André 3000 is een van die mensen die op latere leeftijd door haar is bekeerd. Tijdens onze eerste ontmoeting vertelde hij dat jazz hem altijd wat tegenstond, omdat hij het associeerde met saxofoons. Door Alice Coltrane kwam hij in contact met veel vrijere muziek, waarvan hij het bestaan niet kende.
‘Hij leerde fluit spelen, hij heeft er echt jaren op gestudeerd om tot een nieuw soort muzikale esthetiek te komen. Maar het zal nog wel even duren voordat zijn oude fans het begrijpen’, stelt Niño vast. New Blue Sun werd bij verschijnen inderdaad met een mengeling van verbazing en afschuw ontvangen. Lange, vooral instrumentale stukken met André 3000 spelend op diverse fluiten en Niño op een breed arsenaal aan percussie-instrumenten: wat was dit voor slappe fluitmuziek?
‘Dat woord alleen al. Fluitmuziek. Ik vind het spirituele muziek waarin Dré allerhande fluiten gebruikt om iets nieuws te creëren. Bij fluitmuziek denk ik aan iemand als Paul Horn, die in 1968 een fluitplaat uitbracht, Inside, die miljoenen keren werd verkocht. Dat is best mooie, maar eendimensionale muziek. Mensen als André, of nu ook Shabaka Hutchings, die zijn tenorsax heeft ingeruild voor een fluit, maken niet ineens fluitmuziek. De fluit is voor hen slechts een middel om een nieuw muzikaal idioom te creëren.’
Een beter begrip van Drés bedoelingen zal volgens Niño zeker ontstaan bij zijn optreden op North Sea Jazz. ‘Ik ben sinds begin dit jaar al veel met hem op tournee geweest. We spelen met z’n vijven. Ik zit in het midden, omringd door een installatie van percussie-instrumenten, met Dré en zijn arsenaal aan fluiten naast me.
‘Het publiek was voor elke show aanvankelijk wantrouwig, en begon na een uur toch dolenthousiast te applaudisseren. Je zult woorden als ‘zweverig’ ook niet meer in de mond nemen, als je ons hebt gezien. Elk optreden vinden we weer wat nieuws. Ik met mijn klankopwekkers en Dré op zijn fluiten. We maken eigenlijk deel uit van een continuüm dat al zo’n jaar of zestig bestaat. Muzikanten op zoek naar nieuwe wegen om een soort extase te bereiken.’
Dat het continuüm in 1961 begon met John Coltrane, toen die met het nummer Spiritual de jazzclub Village Vanguard betoverde, daar wil Niño best aan. En dat Coltranes weduwe vanaf het onlangs opnieuw op vinyl uitgebrachte album A Monastic Trio (1968) met haar harp een nieuw spiritueel concept binnen jazz uitvond, dat mogen we ook best geloven.
‘Maar vergeet niet dat iemand als Sun Ra op zijn manier ook spirituele jazz maakte. Als hij weer een nieuw instrument vond, een Moog of een andere synthesizer, dan moest dat ook op alle mogelijke manieren worden uitgeprobeerd. Dat experimenteren van hem was ook een spiritueel soort zoeken.
‘En kijk naar muzikanten als Herbie Hancock of Wayne Shorter, die waren al lang bezig met het ontwikkelen van spiritualiteit in hun muziek toen het woord in de jazzjournalistiek nog niet eens bestond.’
Wat Niño eigenlijk wil zeggen is dat hij een hekel heeft aan de term ‘spiritual jazz’. ‘Ik begrijp wat ermee wordt bedoeld, maar ik vind jullie ook een beetje lui. Niet dat ik zelf een beter woord heb, hoor. Ik noem mijn muziek liever spiritual improvisational, space collage music. Het woord jazz komt er niet in voor. Ook aan dat woord heb ik een beetje een hekel.
‘Als ik hier in LA goed om me heen kijk, is er een ontzettend levendige muziekscene die wel als jazz wordt bestempeld, maar die veel diverser is. Hiphop, funk, dance, elektronica, alles vloeit in elkaar over. Maar toch wordt Kamasi Washington een jazzsaxofonist genoemd.’
Maar al houdt hij niet van het woord ‘spiritual’, wat hem bevalt is dat er ineens veel aandacht is voor een soort muziek die bijna vergeten leek. Het continuüm van de spirituele jazz, zoals we dat van hem toch nog even mogen noemen, was zo goed als afgerond. Strik eromheen en het kon zo naast bijvoorbeeld bebop als lesmateriaal dienen op conservatoria.
Maar ineens kijkt iedereen naar mensen als André 3000 en Shabaka Hutchings, die het genre op hun eigen manier reanimeren. En zo staat ook de muziek die Niño zelf uitbrengt als Carlos Niño & Friends volop in de belangstelling. Zijn onlangs verschenen album Placenta kreeg meer lovende kritieken dan hij gewend was.
‘Ik doe op Placenta met vaste bandleden als multi-instrumentalist Nate Mercereau en toetsenist Surya Botofasina niet veel anders dan experimenteren en improviseren, zoals ik ook op eerdere platen deed. Maar ineens passen mijn muzikale zoektochten in de modes van deze tijd, wat ik natuurlijk prachtig vind.
‘Ik denk dat mijn ontmoeting met Andrė 3000 ons allebei erg heeft geholpen. Hij had de contouren van een muzikale visie in zijn hoofd, maar zocht iemand om die concreet te maken. En ik wilde graag eens met iemand samenwerken die uit een andere wereld dan die van de jazz kwam.’
Dat er na een album ook een tournee moest komen, was voor de gewezen rapper vanzelfsprekender dan voor Niño. ‘Hij wilde graag met mijn band spelen, wat ik wel een eer vond, maar ook spannend. De eerste shows pakten zo goed uit dat er nog steeds optredens bij komen.
‘Ik zou nu best mijn eigen album met concerten willen promoten, maar daar heb ik domweg de tijd niet voor. Hopelijk mag ik volgend jaar terugkomen op North Sea Jazz om nummers van Placenta te spelen. Ik denk dat de ‘spiritual jazz’-trend dan nog wel gaande is. Maar bedenk voor die tijd dan wel even een andere term, graag.’
Amaro Freitas Trio (vrijdag, Yenisei, 21.30 uur)
De Braziliaanse pianist Amaro Freitas maakte met Y’Y voorlopig een van de mooiste platen van 2024. Het is zijn muzikale ode aan het Amazonewoud, en is te beluisteren als een spirituele zoektocht naar de betovering van de streek. Gastmuzikanten als Shabaka Hutchings en Jeff Parker zullen er niet bij zijn, maar ook zonder hen zal zijn spel bezweren.
Gijsbert Kamer
Matthew Halsall (zaterdag, Madeira, 15.30u)
De Engelse trompettist Matthew Halsall maakte dit jaar veel indruk op het Transition Festival in Utrecht met zijn ode aan spirituele jazz. Op zijn tiende album An Ever Changing View klonken instrumenten als fluit en harp al prachtig. Deze belangrijke ingrediënten maakten live nog meer indruk in samenspel met zijn vloeiende trompet-noten. Met een eigen, moderne sound weet Halsall spirituele jazz een eigentijds geluid te geven. GK
Kahil El’Zabar Ethnic Heritage Ensemble (zondag, Yenisei, 21.30)
Slagwerker en componist Kahil El’Zabar viert zijn 70ste verjaardag met een prachtig album van zijn band Ethnic Heritage Ensemble, dat ook al vijftig jaar bestaat. De titel Open Me, a Higher Consiousness of Sound and Spirit zegt eigenlijk al genoeg. Dit gezelschap zal zondag met hypnotiserende improvisaties laten horen dat alles wat we onder spirituele jazz verstaan al decennia in hun genen zit. Maar even gemakkelijk wijken de muzikanten uit naar andere deelgebieden van de jazz, op zoek naar weer nieuwe klankpatronen. GK
Vulfpeck (vrijdag, Nile, 18.30 uur)
Merkwaardig eigenlijk, dat Vulfpeck uit Ann Arbor in de Amerikaanse staat Michigan nu pas voor het eerst naar North Sea Jazz komt. Ze bestaan sinds 2011, maakten al zes albums en wie hun funkfeest live meemaakt, wil ze vaker zien. Inspiratiebronnen: sessiebands als The Funk Brothers. Die speelden vooral in opnamestudio’s, Vulfpeck doet dat het liefst voor uitgelaten publiek.
Menno Pot
Tems (zaterdag, Maas, 22.00 uur)
Haar echte naam is Temilade Openiyi, maar we mogen Tems zeggen. De Nigeriaanse zong in nummers van Drake, Future en Beyoncé, maar wilde bovenal artiest op eigen titel worden. Dat is ze sinds 2018. Debuutalbum Born in the Wild is een voorlopig hoogtepunt. Veel gracieuzer gaat het niet worden op het punt waar afrobeat, soul, r&b en dancehall samenkomen. MP
The Cavemen (zondag, Congo, 18.00 uur)
The Cavemen komen uit de Nigeriaanse metropool Lagos. De
broers Kingsley Okorie en Benjamin James vermengen eigentijdse afrobeat en dancehall met jazzelementen, geïmporteerd door de Britten in de koloniale tijd. Dan krijg je het aanstekelijke amalgaam dat in West-Afrika highlife wordt genoemd. De liefde uit de albumtitel Love & Highlife krijgen we er, naar verluidt, gratis bij. MP
Jazzmine Sullivan (zaterdag, Nile, 19.45 uur)
Tussen de vele sterke soulattracties dit jaar valt de naam van Jazmine Sullivan in het bijzonder op. Eindelijk komt deze zangeres en meervoudig Grammy-winnares uit Philadelphia naar Europa om onder meer haar NSJ-debuut te maken. Met haar vloeiende, diepe stem en een divers instrumentarium is ze even goed thuis in de soul als de gospel en zijn hiphopinvloeden nooit ver weg. Dit kan weleens een van de spraakmakendste optredens van deze North Sea Jazz- editie worden. GK
Darcy James Argue’s Secret Society (Zondag, Madeira, 16.15 uur)
Het is voor buitenlandse orkesten en bigbands te kostbaar om op tournee te gaan, maar op North Sea Jazz staan er gelukkig altijd wel een paar met internationale naam en faam. Dit jaar trekt de Canadees Darcy James Argue de aandacht met een wat kleiner gezelschap dan de achttien met wie hij in 2014 te zien was. Maar dit ensemble staat wel garant voor spannende muziek vol onverwachte wendingen, die bigbandmuziek een eigentijds karakter geven. Kunnen we meteen vaststellen of de odes aan jazzhelden als Duke Ellington live net zo avontuurlijk klinken als op zijn recente album Dynamic Maximum Tension. GK
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant