Volgens de nieuwe beweging ‘Smartphonevrij opgroeien’ is de smartphone hoofdverdachte voor het kelderende mentale welzijn van jongeren. Een nu nog kleine groep ouders probeert weerstand te bieden tegen de norm om kinderen op jonge leeftijd een smartphone in de hand te drukken.
Actrice Thekla Reuten (48), moeder van twee zonen van 8 en 5, voert de gesprekken over wel of geen smartphone met haar oudste kind al. Onlangs vroeg hij haar om een smartphone. Dan vertelt Reuten hem over de schadelijke effecten van de telefoon. ‘De norm om in groep acht al een smartphone te geven is zo sterk. Ik voel gewoon veel weerstand om er een te kopen voor mijn kinderen.’
Over de auteur
Yassin Boutayeb is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Reuten noemt de telefoon ‘een paard van Troje’. ‘Twaalf jaar geleden was het een cadeau dat je jezelf deed, maar tegenwoordig doet het meer kwaad dan goed’, vindt ze. De actrice maakt zich zorgen over de mentale gezondheid van jongeren. De wetenschap, en ook eigen ervaringen, tonen volgens haar aan hoe groot de rol van de smartphone is voor de dalende psychische gezondheid van generatie Z. ‘Zelfs de baas van Google geeft zijn kinderen geen smartphone.’ Reuten refereert aan een interview in The New York Times, waarin de Google-baas vertelde dat zijn toen 11-jarige zoon nog geen telefoon had.
In haar verlangen naar een smartphonevrije opvoeding staat ze niet alleen, zo merkte Reuten. Op het schoolplein, en door online te lezen, ontdekte ze dat ‘veel ouders’ met hetzelfde gevoel zitten. Samen met tien gelijkgestemden is de actrice daarom begonnen met de beweging Smartphonevrij opgroeien. Zo probeert ze het idee te bestrijden dat op jonge leeftijd een smartphone krijgen ‘hoort’. De beweging, met binnen een week al duizend betrokken ouders, wil gelijkgestemden ‘samenbrengen’, ouders helpen actie te ondernemen en laten zien dat ouders ‘op grote schaal de norm willen veranderen’.
Normen rondom mobiel gebruik voor jongeren en kinderen zijn sowieso aan het verschuiven. Zo hebben veel middelbare scholen sinds begin dit jaar de mobiele telefoon in de ban gedaan. ‘Thuis of in de kluis’, is dan de regel voor mobieltjes.
Ook de Britse regering nam dit jaar maatregelen om smartphones op scholen te weren. In Engeland is de groep Smartphone Free Childhood, met meer dan honderdduizend aanhangers, erg populair gebleken. De ideologie van Smartphone Free Childhood wint wereldwijd aan terrein, zoals in Australië, Ierland, Duitsland, Spanje en nu dus ook Nederland.
Reuten zegt dat zij, en velen met haar, geen ruimte voelden om het anders te doen. De beweging geeft naar eigen zeggen ‘een gevoel van verbinding, waardoor je sterker staat tegenover de meerderheid’. ‘Wij denken dat wanneer er zes of zeven kinderen in de klas geen telefoon hebben, die norm al verandert.’ Zo’n social tipping point kan zich al voordoen als een kwart van de totale groep ander gedrag vertoont, blijkt uit wetenschappelijk onderzoek.
De beweging somt op haar website een aantal veronderstelde negatieve gevolgen van de smartphone op. Zo zou de telefoon slecht zijn voor het concentratievermogen, verslavend werken, zorgen voor mentale gezondheidsklachten en ertoe leiden dat kinderen minder met elkaar spelen.
De ouderbeweging is naar eigen zeggen ‘niet tegen de smartphone’, maar wil de leeftijd uitstellen waarop kinderen een telefoon krijgen. ‘Ouders geven vaak als argument dat ze hun kinderen willen kunnen bereiken, maar dat kan ook met een simpele Nokia.’
De positieve aspecten van de smartphone, zoals sociale contacten onderhouden en interessante podcasts en artikelen lezen, ziet Reuten wel, ‘maar wegen niet op tegen de nadelen’. ‘Op school heb je die podcasts en artikelen niet nodig, dan moet je gewoon opletten. En buiten school kun je die sociale contacten in het echt onderhouden. Daar is een smartphone niet voor nodig.’ Daarom is de beweging voorstander sociale media te verbieden voor kinderen jonger dan 16 jaar.
Eerder dit jaar gaf de Franse president Emmanuel Macron een commissie opdracht onderzoek te doen naar het gebruik van sociale media onder jongeren. Daaruit volgde dezelfde voorgestelde leeftijdsgrens voor sociale mediadiensten.
Dat Reuten zich zorgen maakt over de levenskwaliteit van jongeren is niet gek. Een gros aan studies toont aan dat jongeren, niet alleen in Nederland, steeds vaker met mentale problemen kampen. Zo voelde in 2021 18 procent van de 12- tot 25-jarigen zich ‘psychisch ongezond’. In 2019 was dat nog 11 procent, blijkt uit gezondheidscijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek.
Tegelijk zitten jongeren ook steeds meer op hun telefoon, met name door toenemend sociale mediagebruik. Uit onderzoek van het Trimbos-instituut blijkt dat ‘intensief contact via sociale media’ bij zowel jongens als meisjes tussen 2017 en 2021 is toegenomen. Bij meisjes is dat aantal ‘meer dan verdubbeld’, stellen de onderzoekers.
Net als Reuten zien sommige wetenschappers een verband tussen die twee ontwikkelingen. Jonathan Haidt, een bekende Amerikaanse psycholoog, beschrijft in zijn nieuwe boek Generatie Angst hoe de smartphone en sociale media de grote boosdoener zijn van de slechtere mentale gezondheid van jongeren. Reuten en haar beweging, en ook sommige vergelijkbare bewegingen in het buitenland, zijn naar eigen zeggen ‘geïnspireerd door het werk van Haidt’.
Hoewel ze voorstander is van een leeftijdsgrens aan sociale mediagebruik, moet de discussie volgens Reuten niet gaan over een verbod. ‘Het gaat erom dat er nagedacht wordt over gebruik. Ouders zijn ervaringsdeskundigen en zien zelf, wereldwijd, dat pubers alleen maar met hun telefoon op de bank hangen. Kinderen hebben minder impulscontrole en moeten eigenlijk twee uur per dag buitenspelen. Als je zoveel op je telefoon zit, doe je dat niet meer.’
Wat zegt de wetenschap?
Er is veel onderzoek gedaan naar het verband tussen toenemend smartphonegebruik en de slechtere mentale gezondheid van jongeren. Conclusies over in hoeverre de twee ontwikkelingen met elkaar verband staan lopen erg uiteen. Kortgezegd: er bestaan twee scholen die soebatten over al dan niet een correlatie en/of causaal verband tussen de smartphone en de mentale gezondheid van jongeren. De ene school van onderzoekers, waaronder Haidt, ziet een helder verband tussen de twee ontwikkelingen. Er zou voldoende bewijs zijn geleverd om aan te nemen dat de smartphone hoofdverantwoordelijk is voor het slechtere mentale welzijn van jongeren wereldwijd.
De andere school is meer kritisch. Onderzoekers als Wouter Duyck, neuropsycholoog aan de Universiteit van Gent, begrijpen het ‘gedoe om de smartphone’ minder goed. ‘De claims die onderzoekers als Haidt maken, zijn nooit bewezen’. Zo toonde een grootschalige hersenscan, uitgevoerd onder veelgebruikers van sociale media, geen verschil met de hersenen van jongeren die weinig gebruikmaken van sociale media. En hoewel er een verband te vinden is tussen sociale mediagebruik en mentaal welzijn, ‘verklaren sociale media voor slechts 1 procent de afname van het mentale welzijn van de jeugd’, aldus Duyck.
De meer genuanceerde groep beschouwt de smartphone, en sociale media, niet als goed of slecht op zichzelf. Kinderpsychiater Janneke Zinkstok behandelt geregeld kinderen met mentale klachten in haar werk en stelt dat de context van het gebruik belangrijk is. ‘Op een kind uit een warm gezin, met veel vrienden en voldoende sport, heeft een smartphone veel minder impact.’
En alleen naar de smartphone wijzen als oorzaak van de daling van het psychisch welbevinden vinden andere wetenschappers te simplistisch. Zo zegt de Nederlandse hoogleraar Patti Valkenburg, gespecialiseerd in jongeren en schermgebruik, dat er wel vijftien oorzaken zijn voor de afname in geestelijke gezondheid. Sociale media zijn daar slechts één van.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant