In mijn jeugd leek democratie iets overzichtelijks en was stemmen tamelijk eenvoudig. Katholieken stemden op een katholieke partij, protestanten stemden op een protestantse partij, socialisten stemden op een socialistische partij, communisten op een communistische partij en liberalen op een liberale partij. Enzovoort. Verzuiling heette dat en dat stelsel heeft heel lang heel goed gefunctioneerd, in die zin dat iedereen wist waar hij of zij aan toe was.
Ik herinner mij dat mensen ook uit overtuiging stemden. Oprecht stemmen heet dat in de politicologie, in tegenstelling tot strategisch stemmen. Zoals zoveel mensen hingen mijn ouders in verkiezingstijd een partijbiljet voor het raam, want zij droegen hun politieke opvattingen graag uit. De bruggen in de grote steden werden opgevrolijkt met verkiezingsborden.
KVP (lijst 1): Waardenvast, welvaartvast! PvdA (lijst 2): Geef uw kind een betere toekomst! CPN (lijst 6): Hogere lonen, lagere prijzen! PSP (lijst 7): 150 jaar Koninkrijk mooi geweest!
Dat soort borden zie je nog maar weinig en ook de bruggen worden nauwelijks nog door de politieke partijen ingezet. Mij zou het niet verbazen wanneer het verkiezingsbord door veel gemeenten als horizonvervuiling is verbannen naar aparte afwerkplekken, het liefst zo ver mogelijk buiten het gezichtsveld. Maar in de vorige eeuw had de verkiezingstijd nog een uitbundig gezicht en met terugwerkende kracht zou ik over ‘het feest van de democratie’ willen spreken.
Halt! We gaan toch niet nostalgisch worden?
Over de auteur
Max Pam is schrijver en columnist van de Volkskrant. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier onze richtlijnen.
De verzuiling was natuurlijk een knellend fenomeen, waarvan de grenzen pijnlijk aan het licht kwamen bij het bisschoppelijk mandement van 1954. In ‘een herderlijk schrijven’ verbood de toenmalige bisschop De Jong katholieken lid te worden van een socialistische vakbond en te luisteren naar de Vara. Ze mochten eigenlijk ook niet stemmen op de PvdA en op alles wat nog linkser was. De doorbraak in het zuilensysteem werd daarmee nog even tegengehouden maar niet voor lang.
In 1965 werd het mandement formeel ingetrokken en je zou kunnen zeggen dat toen in Nederland het strategisch stemmen pas echt is begonnen. Elke stem werd ineens een vrije stem zonder enige last en ruggenspraak. De kiezer kon gaan zwieren en shoppen langs de partijen. Was Willem Drees nog blij als hij er na vier jaar ploeteren twee zeteltjes bijkreeg, grote winsten en verliezen werden plotseling heel gebruikelijk. Bovendien: stemde je in het verleden vooral ergens vóór, intussen heb ik de indruk gekregen dat het feest van de democratie vooral is veranderd in een keus ergens tégen.
Niet alleen in Nederland. De Franse parlementsverkiezingen zijn uitgelopen op een strijd tegen Rassemblement National. Daarvoor wilde links voor heel even de onderlinge strijdbijlen begraven. Het gevolg is dat president Macron nu met een uiterst rechter- (Marine Le Pen) en een uiterst linkervleugel (Jean-Luc Mélenchon) zit. Beide flanken worden gelinkt aan verwijten van antisemitisme, nou dan weet je het wel: gedonder. Het is voor Macron een soort Mussert of Moskou geworden, een bijzonder onaangename keus waarbij de geschiedenis hem weinig verlichting voorspelt.
In Nederland heb je ooit een beweging gehad, die Eenheid Door Democratie heette en die als antwoord op de NSB de leus voerde: ‘Mussert noch Moskou’. Vooraanstaande Nederlanders als Schermerhorn, Geyl, Vorrink en mr. P.H. Ritter jr. waren er lid van, maar erg lang heeft de beweging niet bestaan. In 1935 opgericht, werd zij in 1940 alweer door de bezetters opgeheven.
Strategisch stemmen is een veredelde vorm van tegenstemmen. Het oprecht ergens voor stemmen lijkt steeds minder te worden toegepast, misschien is dat wel de makke van de huidige democratieën. Zo meldde de Volkskrant na de Britse parlementsverkiezingen die met overmacht door de socialisten waren gewonnen: ‘De stem van de Britten voor Labour is geen stem voor links, maar een stem uit de chaos.’ Kortom, het was vooral een stem tégen de Tories. In de Verenigde Staten gaat het komend jaar iets soortgelijks gebeuren. Een stem voor Biden zal niet zozeer een stem zijn vóór Biden, maar vooral een stem tegen Trump. Als Biden het tenminste haalt.
Strategisch stemmen is begonnen als een voorname aangelegenheid. In Nederland was NRC Handelsblad-commentator mr. Jérôme Heldring een van de eersten die het deed en er openlijk uiting aan gaf. Voor de verkiezingen schreef hij altijd een keurig stuk, waarin hij verklaarde weliswaar niet gelovig te zijn en al helemaal geen christen, maar dat hij niettemin uit tactische overwegingen toch op het CDA stemde. Een sterk CDA-smaldeel moest bij een eventuele coalitie de wilde plannen van de PvdA in toom houden, om zo de conservatieve waarden binnen onze samenleving te waarborgen.
Heldring overleed in 2013 en van zijn redenering noch van het CDA is veel overgebleven. Let op mijn woorden. De volgende parlementsverkiezingen van ons land zullen gaan over de vraag: hoe houden we Wilders tegen?
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant