Op een wat vergeten militair terrein naast De Hoge Veluwe is buitenplaats Koningsweg gebouwd, met ruimte om te wonen en werken. Vakantiegangers zijn (een paar dagen per jaar) welkom in de permanente architectuurexpositie: elf folly’s die zijn verstopt in de natuur.
Het heeft wel iets van paaseieren zoeken, zoals je de folly’s, verstopt op buitenplaats Koningsweg bij Arnhem, gaandeweg ontdekt. Kijk, daar ligt er een, onder de boom bij de oude radartoren: een gebouwtje als een stealthbommenwerper, met zwarte gevels en een interieur als een machinekamer. En daar, tussen de boomtoppen: een levensgroot vogelhuis waar je via een spiltrap in kunt klimmen. Verderop staat tussen de veldbloemen een huisje vermomd als houtstapel, en een dat zich voordoet als hooimijt.
Elf folly’s – letterlijk vertaald: dwaasheden – zijn er, bouwsels die van oorsprong puur bedoeld zijn om het oog te plezieren. Het leuke van deze elf is dat je er ook in kunt overnachten. Samen vormen ze een wonderlijk vakantiedorpje: de kroon op de herontwikkeling van Koningsweg, van kazerneterrein tot een ‘culturele enclave’ waar wordt gewoond, gewerkt en gerecreëerd.
Over de auteur
Kirsten Hannema schrijft voor de Volkskrant over architectuur, landschapsontwerp en stedenbouw.
Het verhaal achter deze metamorfose is minstens zo verrassend. Het begint in 2005, als de in Rotterdam geboren en getogen landschapsarchitect Harro de Jong naar Arnhem verhuist. ‘Vanwege het landschap’, zegt hij, terwijl hij rondleidt over het weelderig begroeide terrein, waar hij kantoor houdt in een verbouwde muziekkapel. ‘Als kind was ik al verzot op de Veluwe en de vakanties die we daar doorbrachten. Het mooie is dat die natuur vanuit het noorden via Park Sonsbeek helemaal tot in de stad doorloopt. Al merkte ik dat de gemiddelde Arnhemmer dat niet zo ervaart.’
De Jong wil weten waarom, en ontdekt dat veel groengebieden afgeschermd zijn vanwege hun militaire functie. Zo ook Kamp Koningsweg Noord, dat op dat moment ‘wegens vrede’ te koop komt – dat hoort hij van kunstenaar en liefhebber van militair erfgoed Hans Jungerius, met wie hij bevriend is geraakt. De Jong: ‘We dachten: dit moeten we hebben, om het te ontsluieren.’
De Jong en Jungerius maken een projectpresentatie waarmee ze ontwikkelaar Kondor Wessels Projecten weten te verleiden om het terrein te kopen. ‘We moesten hen echt overtuigen, want het was een grote treurige asfaltvlakte met barakken’, vertelt De Jong. Met een beladen geschiedenis bovendien; het complex werd in de Tweede Wereldoorlog aangelegd door de nazi’s.
Om zichzelf te beschermen tegen de vijand, gebruikten zij camouflagetechnieken. De kazernegebouwen en hangars kregen de vorm van boerderijen en schuren. Om de illusie compleet te maken plaatsten ze koeien en paarden van papier-maché in de omringende velden.
Jungerius en De Jong willen het militair erfgoed ‘ervaarbaar’ maken voor publiek. Samen met architectenbureau MVRDV maakt De Jong in 2010 een masterplan voor de transformatie van de monumentale gebouwen tot (zo’n vijftig) woningen en ateliers. Op de plek van de gesloopte barakken tekenen ze de folly’s, als een permanente architectuurexpositie en publiekstrekker.
De Jong: ‘Wat ik voor ogen had, is het tegenovergestelde van de na-oorlogse wijk Ommoord waarin ik ben opgegroeid. Die is ontworpen volgens de modernistische stedenbouwkundige principes waarbij functies gescheiden worden. Je woont in een woonwijk, je werkt op een kantorenterrein, en ’s avonds rijd je weer terug om thuis te zitten. Alleen als je vrij hebt mag je uit het stramien, dan pas wordt het leuk. Wat een onzin! Ik wilde een plek maken waar die activiteiten door elkaar lopen en je altijd dat vrije vakantiegevoel ervaart.’
Hoe draagt architectuur daaraan bij? ‘Cruciaal is dat er nauwelijks privétuinen of stoepen zijn’, legt De Jong uit. ‘Het landschap is ontworpen als een grote gedeelde buitenruimte, al beschikken de woningen wel over een eigen terras. De folly’s moesten een ‘wild-romantisch’ gevoel oproepen. De ontwerpen kwamen tot stand via een ontwerpprijsvraag die De Jong en KondorWessels uitschreven. Uit 65 inzendingen kozen ze elf winnaars, die de grond konden kopen met de verplichting om het ontwerp te realiseren en de folly een bepaald aantal dagen per jaar te verhuren.
‘We hadden aan de ontwerpers meegegeven om iets te doen met camouflagetechnieken uit het leger en de natuur, zodat de huisjes op een of andere manier zouden opgaan in de omgeving’, legt De Jong uit bij de Jachthut. Dit mosgroene houten hutje met luiken is op poten geplaatst, waardoor reeën het niet opmerken en er ongehinderd onderdoor kunnen lopen.
‘We willen tonen hoe mens en natuur kunnen samenleven’, vervolgt De Jong. ‘Een vereiste was dat de ontwerpen duurzaam en natuurinclusief zouden zijn.’ Hij wijst op de insectenhotels die aan de Jachthut hangen en de ronde gevelopening in het Vogelhuis, waardoor gemakkelijk een buizerd past. In de spleten tussen de houten geveldelen kunnen vleermuizen nestelen.
Architect Jeroen Helder legt op deze zonnige dag de laatste hand aan zijn Kazemat, die als een bunker is ingegraven. ‘Het idee was om zo diep te gaan dat je op aanrechtbladhoogte direct over het maaiveld kijkt’, zegt hij terwijl hij het luik in het schuine grasdak opent waardoor je de folly betreedt. Binnen opent het huisje zich naar de omgeving met een metershoge glasgevel, waarover een dikke naaktslak kruipt. ‘In de artist’s impression hadden we een edelhert bij het huis getekend, als een grapje. Tot mijn verbazing stond er laatst echt een hert op die plek.’
Dat kan doordat Koningsweg nu verbonden is met de omringende natuurgebieden. Het prikkeldraad rond het terrein is weggehaald en waar asfalt lag heeft De Jong grassen en heide ingezaaid. ‘Voorbij de folly’s kun je helemaal doorlopen tot aan het Deelerwoud en de Posbank. Tijdens de afgelopen avondvierdaagse wandelden schoolkinderen over het terrein’, vertelt De Jong. ‘Dat is toch geweldig?’ De eigenaar van het naastgelegen landgoed ’t Heuvelink is aangestoken door zijn enthousiasme en heeft zijn hekken inmiddels ook verwijderd.
Onder de radar
Geïnspireerd door de locatie bij de oude radartoren ontwierpen architecten Robert-Jan De Kort en Sander van Schaik het huisje ‘Onder de radar’ als een stealthbommenwerper, met zwarte gevels en een interieur met veel staal. Op de eerste verdieping zijn drie ‘legerbedden’, in de bovengelegen ‘cockpit’ een tweepersoonsbed met panoramadakraam.
Zwevende kapel
De kleine kapel stond al op het terrein, maar op een andere plek. Het houten gebouwtje is door Kraft Architecten gedemonteerd en heropgebouwd, waarbij het doopvont is veranderd in een kookeiland. Onder de kapel maakten de ontwerpers een slaapverdieping. Die is aan de ene kant ingegraven, en aan de andere kant voorzien van een spiegelglazen gevel die de omringende natuur reflecteert. Daardoor lijkt de kapel te zweven.
Hooiberg
Huisje Hooiberg van Kraft Architecten is een knipoog naar de naastgelegen, als boerderijen vermomde officiersgebouwen, die getransformeerd zijn in appartementen. Als je de zwarthouten beganegrondgevel omlaag klapt, verandert deze in een terras. Via de naastgelegen deur leidt een trap omhoog naar het slaapvertrek in het hooideel, met daarboven een dakterras.
Dolmen
De architecten van Space Encounters dachten aan een hunebed toen ze deze boomhut op olifantenpoten ontwierpen. In de ene poot zit een buitenkeuken, in de andere een trap die voert naar de leefruimte boven. Daar open je met een druk op de knop de luiken die in de grijshouten lattengevel verstopt zitten. Aan de hijsbalk op het dak komt nog een schommel.
Woodstack
Het huisje dat Studio AAAN ontwierp lijkt op een stapel houten balken, maar als je goed kijkt zie je tussen het kopse hout twee deurgrepen zitten. Daarmee kun je de gesloten kopgevel openen, waarachter een terras ligt dat via een glazen pui toegang geeft tot het (tweepersoons)huisje. Ook als de luiken dicht zijn valt daglicht – gefilterd – door de houten gevels binnen.
Bijschriften overige huisjes:
Vogelhuis op poten door Namo Architecture
Jachthut door Korteknise Stuhlmacher Architecten
Kazemat door JCR Architecten
Huisje De Ooggetuige door opZoom architecten
Folly BAT door bureau Architectuur Maken
Huisje ‘Ruine’, ontworpen door Hans Jungerius
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant