Onder de vaste acteurs van Internationaal Theater Amsterdam is meermaals sprake geweest van grensoverschrijdend gedrag, blijkt uit onafhankelijk onderzoek dat dinsdag is gepubliceerd. Ook andere ITA-medewerkers ervaarden grote problemen omtrent sociale veiligheid bij het vermaarde Amsterdamse theatergezelschap.
Binnen het acteursensemble van Internationaal Theater Amsterdam (ITA) is meermaals sprake geweest van grensoverschrijdend gedrag, zoals ‘al dan niet intentioneel fysieke pijn toebrengen tijdens toneelspel, schreeuwen of schelden na het maken van een fout en kwetsende opmerkingen maken’.
Mensen met aanzien, zoals belangrijke (gast)regisseurs en acteurs hadden een vrijbrief zich grensoverschrijdend te gedragen. Dat concludeert onafhankelijk onderzoeksbureau Verinorm, dat in opdracht van ITA de werkcultuur heeft onderzocht bij het Amsterdamse theatergezelschap.
Ongewenst gedrag is de afgelopen jaren binnen het ensemble normaal geworden, blijkt uit de conclusies die dinsdag openbaar zijn gemaakt. Oorzaken zijn onder meer een gebrek aan een open aanspreekcultuur, onduidelijk leiderschap en een onveilige meldcultuur.
Ook buiten het acteursensemble spelen grote problemen omtrent sociale veiligheid. Een derde van alle huidige medewerkers heeft te maken gehad met grensoverschrijdend gedrag. Algemeen directeur Clayde Menso (48) noemt in een reactie de onderzoeksresultaten ‘pittig’ en ‘confronterend’.
Over de auteurs
Sander Janssens en Annette Embrechts schrijven voor de Volkskrant over theater.
De afgelopen maanden voerde Verinorm twee onderzoeken uit naar de bedrijfscultuur bij ITA. Het eerste werd in oktober geïnitieerd na kritische berichtgeving van actrice Hélène Devos. Zij stelde ‘getuige en slachtoffer’ te zijn geweest van ernstig fysiek en mentaal misbruik.
Gedurende dat persoonsgerichte onderzoek gaven meerdere acteurs aan ongewenst gedrag binnen ITA te hebben meegemaakt. In december werd daarom besloten tot het uitvoeren van een organisatiebreed cultuuronderzoek, waaraan 240 (van de 459) huidige medewerkers en een aantal oud-medewerkers deelnamen.
Beide onderzoeken tonen onomwonden aan dat de cultuur bij ITA onvoldoende veilig was. De meeste medewerkers noemen intimidatie en machtsmisbruik als meest voorkomende vormen van grensoverschrijdend gedrag. Ze spreken onder meer over ‘situaties waarbij ze werden ‘afgeblaft’ door een persoon in een leidinggevende rol, zoals een (gast)regisseur’.
Het is een harde realiteit voor een organisatie die net uit een ingrijpende directiewissel komt. Sinds september vorig jaar is regisseur Eline Arbo (38) aangesteld als artistiek directeur. Zij volgde Ivo van Hove op, die het gezelschap 22 jaar heeft geleid.
Het cultuuronderzoek kraakt met name harde noten over de periode onder Van Hoves artistiekdirecteurschap. Medewerkers spreken van een ‘angstcultuur’, waarbij ‘grensoverschrijdend gedrag in de doofpot gestopt werd en de plegers de hand boven het hoofd werd gehouden’.
De prestatiedruk was hoog en fouten maken werd niet getolereerd. 63 procent van de ondervraagde oud-medewerkers voelde zich niet veilig bij de directie. Van Hove, nog altijd gastregisseur bij het gezelschap, laat weten de onderzoeksresultaten afgelopen maandag pas onder ogen te hebben gekregen en op een later moment te reageren.
Arbo voerde direct na haar aanstelling een aantal maatregelen in om de sociale veiligheid te verbeteren zoals een gezamenlijke bijeenkomst voor het hele gezelschap, inclusief technische ploeg, voorafgaand aan elke voorstelling, tussentijdse evaluaties met acteurs over het repetitieproces en het instellen van een ‘chef d’acteur’ als eerste aanspreekpunt om de drempel iets te melden te verlagen.
Die maatregelen werken, zegt ze: ‘Er is duidelijk een andere aanspreekcultuur gecreëerd.’
Het Verinorm-onderzoek signaleert inderdaad verbeteringen na Van Hoves vertrek. Maar de werkdruk onder het personeel is onverminderd hoog en de ‘informele’ hiërarchische structuur heeft nog steeds een negatieve impact.
Ook over de afhandeling van meldingen van ongewenst gedrag is nog steeds onvrede. Van de twaalf meldingen sinds januari dit jaar, stellen vijf personen dat er niets mee is gedaan. Menso: ‘Het is duidelijk dat we die procedure moeten verbeteren en verhelderen. Het is op papier geregeld. Maar nog onvoldoende doorgedrongen tot de praktijk.’
De resultaten komen in een roerige periode voor het Amsterdamse stadsgezelschap. Vorige week adviseerde de Raad voor Cultuur om de rijkssubsidie aan ITA de komende vier jaar te halveren tot 2 miljoen euro per jaar.
Kritiek was onder meer dat ITA in haar subsidieaanvraag niet reflecteert op de sociale veiligheid en de grote werkdruk. Menso bestrijdt die lezing stellig. ‘We hebben daaraan in onze plannen meer aandacht besteed dan ooit. Daarnaast vind ik het ingewikkeld dat wij de afgelopen maanden transparant zijn geweest over de problemen die hier spelen en daar nu op worden afgerekend. Dat is geen goed signaal naar andere instellingen.’
Arbo stelt dat ITA ‘groot onrecht’ wordt aangedaan. Ze zal er alles aan doen dit terug te draaien en spreekt van feitelijke onjuistheden in het advies: ‘Er staat bijvoorbeeld dat ik de komende vier jaar slechts 6 van de 22 voorstellingen zelf regisseer, maar ik maak 6 van de 11 voorstellingen. Dat is meer dan de helft.’
Ook schrijft de Raad voor Cultuur dat ITA na de komst van Arbo ‘vooral op dezelfde weg verder [lijkt] te gaan als voorheen’. Ook dat klopt volgens haar niet: ‘Onze gastregisseurs zijn allemaal vrouwen of mensen van kleur. Dat is een breuk met het verleden.’
Beiden vragen zich af of de Raad voldoende heeft stilgestaan bij de consequenties van het kritische advies voor ITA. Arbo: ‘We worden geprezen om onze artistieke kwaliteiten, onze internationale excellentie en ons gerenommeerde ensemble. De subsidiekorting brengt dat allemaal direct in gevaar. Het is niet zo dat wij onze internationale positie en ons ensemble als zodanig kunnen behouden of daarvan tijdelijk afstand kunnen doen. Maak je dat nu kapot, duurt dat lang om weer op te bouwen.’
ITA bezint zich nog op stappen. Die lopen uiteen van lobbyen in politiek Den Haag tot het beginnen van een juridische procedure. Menso: ‘We gaan er vol voor, ik geloof er honderd procent in dat de subsidiekorting wordt teruggedraaid.’
Hij onderkent dat er in de huidige Tweede Kamer weinig bereidheid is extra geld voor cultuur vrij te maken. ‘Ik ben niet blind voor de nieuwe politieke realiteit. Maar het Nederlands elftal liet afgelopen zaterdag al zien: je moet in jezelf blijven geloven. Ik geloof hartstochtelijk in wat wij betekenen, voor de sector, het land en de landen om ons heen.’
Met Prinsjesdag beslist de minister of het advies van de Raad wordt opgevolgd. Op de vraag of deze kritische onderzoeksrapporten ITA nu extra kwetsbaar maken, is Menso duidelijk: ‘Het was geen optie de openbaarmaking van de resultaten vooruit te schuiven. Wat ons sterkt is dat we lezen dat de huidige directie grote stappen maakt omtrent sociale veiligheid. We willen laten zien hoe je weer uit zo’n situatie kunt komen en grensverleggende kunst kunt maken in een gezonde werkcultuur. Mits ons die tijd wordt gegund.’
Uit het onderzoek: verbale intimidatie, seksuele avances en fysiek geweld tijdens improvisaties
Bijna tweederde (65 procent) van de huidige werknemers is bekend met grensoverschrijdend gedrag dat collega’s is toegedaan. ‘Medewerkers zijn geïntimideerd door verbaal geweld, zoals schreeuwen, uitschelden en dreigen. Het was in sommige gevallen het gevolg van een fout die werd gemaakt of een mening die gegeven werd.’
Daarnaast worden er in het onderzoek ook grensoverschrijdende ervaringen beschreven die seksueel van aard zijn. ‘Zo schrijven meerdere medewerkers over seksuele opmerkingen die gemaakt worden of seksuele avances die gemaakt worden door een collega.’ Een medewerker vertelt over ‘fysiek geweld, dat onder het mom van ‘improvisatie tijdens het repeteren’, wordt gerechtvaardigd’.
Ook oud-medewerkers beschrijven meerdere situaties van intimidatie. Een van hen vertelt dat een acteur door het lint ging en in het gezicht stond te schreeuwen. ‘Vervolgens werd deze persoon wel beschermd door de leiding.’ Zij spreken bovendien van een grote werk- en prestatiedruk door de leiding, dat zich vertaalde in medewerkers die ‘geforceerd over grenzen gaan’. ‘Nee was geen optie’, aldus een oud-medewerker.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant