Een tekenbeet kun je het hele jaar oplopen, maar wetenschappers van het RIVM en Wageningen Universiteit verwachten de komende weken een piek. Hoe gevaarlijk zijn die beestjes en hoe voorkom je een tekenbeet? Hier onze ultieme gids met de prangendste vragen over teken.
Jaarlijks worden ongeveer anderhalf miljoen mensen in Nederland gebeten door een teek. Het aantal gemelde tekenbeten steeg van 2007 tot en met 2017 met 30 procent. Het weer speelt een belangrijke rol: teken houden van een vochtige omgeving.
Zo turfden onderzoekers opvallend weinig tekenbeten in 2022, waarschijnlijk vanwege het droge voorjaar. Maar gek genoeg kan een heel nat voorjaar ook een oorzaak zijn voor minder tekenbeten, bijvoorbeeld omdat mensen dan minder de natuur opzoeken. De lente van 2024 kende veel regen.
‘Opvallend is dat het aantal meldingen in de eerste 6 maanden van 2024 39% lager ligt dan het gemiddeld voor deze periode', zegt epidemioloog Kees van den Wijngaard van het RIVM daarover op Tekenradar.nl, een website die de overlast van de beestjes monitort. De afgelopen weken ziet hij echter wel een sterke stijging van het aantal meldingen van tekenbeten.
Teken zijn het actiefst in de maanden mei, juni en juli, maar ook daarbuiten kun je een tekenbeet oplopen. Teken zijn vanaf zo’n 7 à 8 graden actief.
Op de Tekenradar van het RIVM en de Wageningen Universiteit zijn hotspots met veel teken (rood gekleurd) zijn gebieden zoals de Veluwe en de duinen. In oranje en geel gemarkeerde regio’s zijn minder tekenbeten per vierkante kilometer, maar het risico is nergens nul.
Van alle mensen die een tekenbeet oplopen, gebeurt dat bij één op de drie in de tuin. Uit recent onderzoek blijkt dat ze zelfs op een gekortwiekt grasveldje in de achtertuin kunnen zitten.
Teken kunnen allerlei infectieziekten op mensen overbrengen, waarvan de ziekte van Lyme verreweg het meeste voorkomt in Nederland. Circa 20 procent van de teken draagt de Borrelia-bacterie die deze ziekte veroorzaakt. Jaarlijks krijgen ongeveer 27 duizend mensen de diagnose ziekte van Lyme, waarvan 1.000 tot 1.500 mensen langdurige klachten houden.
Lyme kan gepaard gaan met een breed scala aan gezondheidsklachten, uiteenlopend van vermoeidheid en gewrichtsklachten tot hartritmestoornissen en verlammingsverschijnselen.
Mogelijk ligt het aantal Lyme-patiënten hoger. Veel mensen hebben niet door dat ze door een teek zijn gebeten en niet iedereen krijgt de kenmerkende rode vlek of kring.
De testen voor de ziekte van Lyme zijn ook niet altijd betrouwbaar. De standaard bloedtest meet antistoffen tegen de lymebacterie. Je weet hierbij niet of de infectie recent is of dat de antistoffen nog aanwezig zijn van een eerdere, misschien al genezen infectie. Sinds enige tijd zijn zogenaamde cellulaire testen op de markt, maar deze zijn volgens het RIVM niet betrouwbaar. Zo kun je jaren met klachten lopen zonder te weten wat daarvan de oorzaak is.
Naast de lymebacterie zitten er vaak ook andere ziekteverwekkers in teken, zoals parasieten, bacteriën en virussen. Een tekenbeet kan in uitzonderlijke gevallen leiden tot een besmetting met het tekenencefalitisvirus (TBE), dat sinds 2016 ook in Nederland is waargenomen.
De meeste mensen die besmet zijn geraakt met het virus worden niet ziek of krijgen milde klachten vlak na de beet. Maar bij een klein deel kan het verloop ernstiger zijn. Van de patiënten overlijdt 1 tot 2 procent zelfs aan hersenvliesontsteking als gevolg van het virus.
Tussen 2016 en 2020 liepen twaalf mensen tekenencefalitis op in Nederland. In gebieden waar het TBE-virus gevonden is, waren ongeveer één op 1.500 teken hiermee besmet. Het virus komt veel vaker voor in teken in andere Europese landen waaronder Oostenrijk, Zwitserland, Duitsland en het zuiden van de Scandinavische landen. Mensen die lange tijd in deze gebieden verblijven, kunnen zich laten vaccineren.
De beste manier is natuurlijk: voorkomen dat je een tekenbeet oploopt. De beestjes zitten meestal in het struikgewas, op dode bladeren of op grassprieten. ‘Door bij een wandeling op de paden te blijven verklein je het risico op een beet. Let verder goed op je kleding: draag lange mouwen en lange broeken, en stop je broekspijpen in je sokken. Jezelf insmeren met Deet helpt ook.
Toch bieden deze voorzorgsmaatregelen geen garantie. Controleer jezelf daarom altijd op teken nadat je in het groen bent geweest. Dit is belangrijk: hoe sneller je de teek verwijdert, hoe kleiner de kans op besmetting met een tekenziekte.
Het controleren op teken is een secuur klusje. Zoek goed naar kleine zwarte stipjes op je huid. Gebruik voor plekken die je niet goed kunt zien je handen en voel of je oneffenheden tegenkomt. Teken kunnen overal op het lichaam bijten, maar hebben een voorkeur voor de liezen, bilspleet, oksels, achter de oren en rond de haargrens.
Teek gevonden? Gebruik geen ontsmettende middelen zoals jodium en alcohol voordat je de teek gaat verwijderen, zo voorkom je dat de teek schrikt en eventueel besmette maaginhoud het wondje insijpelt. Haal de teek rustig weg met een scherpe pincet. Plaats deze zo dicht mogelijk tegen de huid en trek de teek er recht uit.
Pas op dat je de teek niet fijnknijpt, want ook dan kan de teek zijn maaginhoud lozen. Als je een tekenkaart of tekenpen gebruikt, volg dan de handleiding die erbij komt. Ontsmet het wondje na het verwijderen van de teek. Als de kop blijft zitten, is dit niet erg, deze komt er vanzelf uit.
Noteer de tijd en plek van de beet in je agenda, of op de Tekenradar. Denk je dat de teek langer dan 24 uur in de huid vastzit, overleg dan met de huisarts of behandeling nodig is. Houd de plek van de beet gedurende drie maanden in de gaten, binnen die tijd ontstaan de meeste klachten. Maar er zijn patiënten bij wie dit veel langer duurt.
In de Verenigde Staten was ooit een vaccin beschikbaar, maar dat is in 2002 van de markt gehaald nadat patiënten de farmaceut aangeklaagden vanwege ernstige bijwerkingen. Het vaccin, Lymerix, zou bij een aantal patiënten gewrichtsontstekingen hebben veroorzaakt. De FDA, het Amerikaanse geneesmiddelenbureau, vond daarvoor geen bewijs, maar toen was het vaccin al uit de gratie geraakt.
Voor het eerst in twintig jaar is er zicht op een nieuw vaccin. Het vaccin, vooralsnog bekend onder de werktitel Vla15, heeft in onderzoek bij patiënten bewezen veilig te zijn en blijkt bovendien een sterke immuunreactie op te roepen. De Amerikaanse farmaceut Pfizer zette eind 2022 een wereldwijd onderzoek op om uit te wijzen of en hoe vaak het vaccin de ziekte van Lyme kan voorkomen.
Ook Nederlanders doen aan het onderzoek mee. Als de resultaten van het internationale onderzoek gunstig uitpakken, hoopt Pfizer het vaccin in 2025 ter goedkeuring voor te leggen aan de geneesmiddelenautoriteiten. Dit vaccin zal vooral nuttig zijn voor mensen die veel in de natuur zijn, zoals boswachters.
Voor dit artikel, geactualiseerd op 9 juli 2024, hebben we informatie uit eerdere Volkskrant-artikelen gebundeld:
Na buienradar is er nu ook een tekenradar, maar wat hebben we daar aan? - Noël van Bemmel - 22 juni 2020
Teken zitten ook in het gazon, al is nog de vraag of dit voor elke tuin geldt - Niels Waarlo - 9 juli 2022
Goed nieuws voor buitenmensen: vaccin op komst tegen de ziekte van Lyme - Ellen de Visser - 9 augustus 2022
Hoe voorkom je een tekenbeet? - Devi Smits - 8 juli 2021
RIVM telde 27.000 nieuwe Lyme-gevallen: waarom is er geen vaccin tegen de ziekte (terwijl dat er wel wás)? - Francien Bossema, 16 april 2018
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant