In de rubriek ‘Toen’ duiken experts van de Volkskrant in de geschiedenis achter de actualiteit. Aflevering 1: hoe Lyndon Johnson zich onverwacht terugtrok uit de verkiezingsrace van 1968.
‘Daarom zal ik niet streven naar een nominatie door mijn partij voor een nieuwe termijn als uw president, en zal ik deze ook niet aanvaarden.’ Met deze woorden deed de Amerikaanse president Lyndon Johnson op 31 maart 1968 iets wat niemand van hem verwachtte. Hij trok conclusies uit de slechte peilingen en crisisstemming in het land en stapte uit de verkiezingsrace.
Het kan bijna niet anders of Johnson spookt dezer dagen door het hoofd van Joe Biden. Al was het maar omdat de 46ste president van de Verenigde Staten in tientallen opiniestukken wordt opgeroepen het voorbeeld van de 36ste te volgen: plaatsmaken voor iemand anders, om de kans op een Democratische verkiezingsoverwinning te vergroten. Doet Biden er verstandig aan zich nu nog terug te trekken uit de verkiezingsrace?
In het voorjaar van 1968 bevond Johnson zich in een vergelijkbare situatie als Biden nu. Vriend noch vijand geloofde dat hij een realistische kans maakte op de verkiezingswinst. Niet omdat men twijfelde over Johnsons leeftijd en mentale capaciteiten – Johnson was 59 en stond bekend om zijn verbale scherpte. De molensteen op zijn nek was de Vietnamoorlog en de sociale spanningen en inflatie die daar het gevolg van waren.
Johnsons politieke ondergang begon in januari van het verkiezingsjaar met het beruchte Tet-offensief van de Vietcong. Waarop de overrompelde Amerikaanse legerleider de president vroeg om 400 duizend extra militairen te sturen naar de verre oorlog die het thuisfront toenemend als zinloos ervoer. Studentenprotesten waarin Johnson werd uitgemaakt voor ‘moordenaar’ escaleerden.
Johnson hakte de knoop door na de desastreus verlopen Democratische voorverkiezingen in de staat New Hampshire tegen Eugene McCarthy, die zich als ‘vredeskandidaat’ positioneerde. De rede waarin Johnson zijn terugtrekking aankondigde werd live uitgezonden op televisie – kleurentelevisie, zoals de Nederlandse kranten destijds eensgezind noteerden.
Na het wegebben van de aanvankelijke verbijstering kreeg Johnson waarop hij had gegokt: een momentum voor de Democraten. De inflatie stabiliseerde en Johnson zette de eerste stappen tot terugtrekking uit Vietnam. De Washington Post schreef dat Johnson een ‘persoonlijk offer’ had gebracht ‘in naam van de nationale eenheid’.
Maar de Republikein Nixon won in 1968 toch de verkiezingen? Zeker. De Democraten wisten het krediet van Johnsons terugtrekking niet te verzilveren. Een ongekend gewelddadige zomer waarin activist Martin Luther King jr. en presidentskandidaat Robert F. Kennedy werden vermoord, dreef kiezers in de armen van Nixon, die campagne voerde met spierballentaal over veiligheid.
Over de auteur
Sterre Lindhout is buitenlandredacteur voor de Volkskrant over Noord-Amerika, het Caribisch gebied en Suriname. Hiervoor was ze correspondent Duitsland.
Toch beklijfde het idee dat Lyndon Johnson het landsbelang op de eerste plaats had gezet op een moment dat de Amerikaanse democratie wankelde op haar grondvesten. Vooral omdat niemand het van hem had verwacht.
Want Johnson was verknocht aan de macht, die hem nooit in de schoot was geworpen. Lange tijd gold hij als eeuwige tweede man voor wie het vicepresidentschap onder John F. Kennedy het hoogst haalbare leek – nog een parallel met Biden. Tot Kennedy werd vermoord en Johnson twee uur daarna aan boord van de Air Force One werd beëdigd.
Johnson werd de president van de Civil Rights Act en de Voting Rights Act, mijlpalen in de gelijkstelling van zwarte Amerikanen. Het progressieve idealisme wat zijn beleid kenmerkt, is in tegenspraak met Johnsons imago van onsympathieke boerenkinkel die zijn eenvoudige Texaanse komaf compenseerde met machtspolitiek en ostentatief machogedrag. Berucht is het geluidsfragment waarin Johnson tijdens een telefoongesprek een lossere broek bestelt en daarbij uitweidt over de kloeke omvang van zijn geslachtsdeel.
Het lukte Johnson niet om het vroegtijdige einde van zijn carrière te verwerken. Hij trok zich terug op zijn ranch in Texas en rookte en dronk excessief. ‘Hij beging politieke zelfmoord voor die Vietnamoorlog’, vertelde een van zijn dochters aan biograaf Robert Dallek. ‘En omdat politiek zijn hele leven was, beging hij in feite daadwerkelijk zelfmoord.’ Lyndon Johnson stierf in 1973 aan een hartaanval.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant