Het Oekraïense leger kampt met een groot tekort aan soldaten. Intussen weigeren veel mannen te gaan vechten. Ze ontvluchten het land op illegale manieren of duiken onder. Oorlogsjournalist Hans Jaap Melissen sprak een paar van deze 'dienstweigeraars'.
"Ik wil gewoon niet naar het front. Er vliegen daar drones, raketten, het is er heel onveilig. Ik vind niet dat ik mijn leven verschuldigd ben aan mijn land."
Oleksyi (32) zit op een terras in Kyiv, samen met een vriend die ook niet het leger in wil. Ze wagen zich nog wel op straat, maar zijn dan erg alert op de rekruteerteams die op zoek zijn naar mannen zoals zij. "Ze zijn ook bij mij thuis langs geweest, maar ik was weg. Ze spraken met de buren, maar die deden of ik er niet woonde", zegt Oleksyi.
Al een tijdje vraag ik tijdens mijn reizen door Oekraïne aan mannen op straat, in de metro of in winkels waarom ze niet aan het front staan. Daar wordt immers al 2,5 jaar zwaar gevochten, gaan veel militairen dood en moeten plekken weer worden opgevuld. Ook zijn veel militairen doodop: zij willen graag een keer worden afgelost in een oorlog waarin Rusland heel langzaam terrein wint.
Maar tegelijkertijd is er in Oekraïne een hele industrie ontstaan rond het ontduiken van het leger. Je kunt betalen, doen alsof je fysiek niet geschikt bent of jezelf het land uit laten smokkelen tegen veel geld. Mannen tussen de achttien en zestig jaar mogen niet de grens over.
Misschien wel het gekste voorbeeld wat ik ooit hoorde, was iemand die succesvol op papier een derde kind wist te 'verwekken'. Een kind dat dus niet bestaat, maar via corruptie werd geregistreerd. En vaders van drie kinderen mogen wél het land uit, wat deze man inmiddels heeft gedaan.
Volgens Oleksyi en zijn goede vriend Michailo is de situatie voor dienstweigeraars moeilijker geworden. De regering van president Volodymyr Zelensky treedt strenger op en heeft diverse corrupte ambtenaren ontslagen. Al is de corruptie daarmee nog niet helemaal verdwenen.
Ook ging er afgelopen mei een nieuwe wet in, waarbij de leeftijd voor mobilisatie werd verlaagd van 27 naar 25. Daarnaast moeten mannen zich melden bij een aanmeldcentrum van het leger om hun gegevens te updaten. Oleksyi deed dat niet. "Dan loop je een grote kans meteen mee te moeten naar het front."
Oleksyi is sindsdien heel voorzichtig met de straat opgaan. Pas toen hij merkte dat er niet zoveel 'arrestatieteams' op pad zijn in de jacht naar dienstweigeraars, durfde hij zich weer buiten te vertonen.
"Ze hebben simpelweg niet genoeg mensen om bij iedereen langs te gaan. En dus proberen ze het op straat. Maar op Telegram wordt bijgehouden waar de teams opduiken", zegt hij lachend. Volgens de 35-jarige Michailo duiken de teams vooral op bij drukke plekken, zoals kruispunten in het centrum of op trein- en metrostations.
Overigens blijf Oleksyi werken als maaltijdbezorger. "Vandaag liep ik met een bestelling een restaurant uit en stond buiten zo'n zoekteam. Gelukkig met hun ruggen naar mij toe." Maar Oleksyi wil zijn geluk niet op de proef blijven stellen.
"Ik heb gisteren van iemand een goede tip gekregen hoe je op een veilige manier naar buurland Moldavië kan vluchten. Dus niet via een rivier waarin je kan verdrinken. Ik ga dat serieus overwegen." Hij kan niet zeggen hoeveel geld ermee gemoeid is.
Ik vind het lastig. Want als iedereen dienst had geweigerd, dan waren de Russen nu toch in Kyiv aan de macht? En zeggen Oekraïners hiermee ook niet: laat Rusland de bezette gebieden maar houden?
Michailo haalt zijn schouders op. "Dat laatste mag van mij wel. Mensenlevens zijn belangrijker dan om die gebieden te vechten. Misschien kunnen we dat probleem pas over tientallen jaren een keer proberen uit te zoeken", zegt hij.
"We zijn onderdeel van een groter internationaal verhaal, wij kunnen dit conflict niet oplossen", voegt Oleksyi toe. Andere mannen vertellen mij dat de economie moet blijven draaien en daar ook mensen voor nodig zijn.
Zowel Oleksyi als Michailo zegt dat ze veel slechte verhalen hebben gehoord over het leger, waar alles nog Sovjet-bureaucratisch is. "Als ze mij willen dwingen te vechten, moeten ze eerst betere wapens regelen. Een soldaat is nu gemiddeld na zes maanden dood of gewond."
Het mag geen verrassing zijn dat degenen die wel vechten niet blij zijn met dit soort dienstontduikers. Zo ook de 42-jarige Yevhen Shybalov. Hij meldde zich op 24 februari 2022, toen de Russische invasie begon, meteen bij het leger. "Mensen die weigeren om te vechten, moeten ze bepaalde rechten afnemen. Ze zouden als de oorlog voorbij is, niet meer mogen stemmen", vindt hij.
Yevhen verdedigde hoofdstad Kyiv en vocht daarna bij Bakhmut, waar maandenlang een bloedige strijd werd uitgevochten. Hij bracht zeven maanden in Russisch krijgsgevangenschap door. "Zeker de mensen die naar het buitenland zijn gevlucht en pas weer terug willen als de oorlog voorbij is, laten zien dat ze niets geven om hun land", vervolgt hij.
"Ze zouden nooit meer een overheidsfunctie mogen hebben. En misschien moeten ze hogere belastingen betalen, om daarmee de zorg voor ons (veteranen, red.) te kunnen betalen."
Zelf is Yevhen net het leger uit. Daar had hij recht op als voormalige krijgsgevangene. "ik heb mijn aandeel geleverd." Maar de oorlog zit nog in zijn hoofd en hij bezoekt psychologen. Zelf zet hij vraagtekens bij het 'gevoel' in de hoofdstad. Daar lijkt ondanks een dagelijks luchtalarm en stroomuitval het leven 'normaal', met volle restaurants.
Michailo en Oleksyi begrijpen dat Yevhen hen als een "minderwaardige categorie burgers" ziet. "Ik zou het accepteren om minder burgerrechten te hebben of meer belasting te betalen. Maar dan moet dat nu worden vastgelegd en niet na de oorlog", zegt Michailo. "Ik heb vrienden in het leger die mijn keuze begrijpen. Ze zijn zelf ongelukkig", voegt Oleksyi toe.
Dan schrikken de mannen ineens. Recht voor het terras stopt een burgerwagen waaruit vier militairen stappen. Maar het is vals alarm. Volgens Yevhen zal dat tijdelijk zijn.
"We vechten om ervoor te zorgen dat het leven normaal kan doorgaan. Maar ik houd moeite met mannen die vluchten voor de oorlog. Tegen hen zeg ik: wacht maar af. Nu ben je nog een burger, maar uiteindelijk zal de oorlog jou vinden."
Oleksyi en Michailo zijn gefingeerde namen. Hun echte namen zijn bij de redactie bekend en worden uit veiligheidsoverwegingen niet bekendgemaakt.
Source: Nu.nl algemeen