Het is een zorgwekkende ontwikkeling in de klimaatwetenschap. De Golfstroom in de Atlantische Oceaan koerst richting een kantelpunt. De stroming zorgt nu voor prettige temperaturen boven de evenaar. Wanneer die stroming stilvalt, heeft dat rampzalige gevolgen voor klimaat én mensheid.
Bij het woord Golfstroom denk je misschien wel aan de Hollywoodfilm The Day After Tomorrow. Daarin zagen we een ingesneeuwd vrijheidsbeeld, vloedgolven die Manhattan teisteren en mensen en dieren die zichzelf tevergeefs in veiligheid willen brengen. De rampenfilm uit 2004 gaat over wat er gebeurt als de oceaancirculatie stilvalt en de wereld een klimaatkantelpunt bereikt. Het is fictie vol superlatieven, losjes gebaseerd op ontwikkelingen in de wetenschap.
"Wat er in de film gebeurt, is niet realistisch", zegt René van Westen, die op de warme Golfstroom is gepromoveerd aan de Universiteit Utrecht. "Als het nú zou instorten, merken we de komende tien jaar nog weinig. De effecten ontvouwen zich in de spanne van deze eeuw."
Dat betekent niet dat de huidige gang van zaken niet serieus is. Van Westen publiceerde dit voorjaar een veelbesproken wetenschappelijk artikel over de Golfstroom. Met behulp van ingewikkelde klimaatmodellen zag zijn onderzoeksgroep dat de kans op het stilvallen van de golfstroom mogelijk een stuk groter is dan eerder gedacht. "This is bad news for the climate system and humanity", staat er in de conclusie van het paper.
Ook kan het een stuk sneller gebeuren dan werd voorspeld door onder meer klimaatwerkgroep IPCC. Van Westen schat die kans op 60 procent in 2050. Maar brede wetenschappelijke consensus over een jaartal is er niet.
Maar wat is die Golfstroom, waarom is die belangrijk en hoezo is deze nu van slag? De warme Golfstroom is onderdeel van het circulatiesysteem in de Atlantische Oceaan, in jargon de Atlantische Meridionale Overturning Circulatie (AMOC).
De stroom vervoert warm water vanuit het zuiden van de Atlantische Oceaan naar het noorden. Door verdamping wordt dat water onderweg steeds zouter. Eenmaal bij Groenland zakt het warme water naar beneden en stroomt het vervolgens weer terug richting het zuiden.
"Je kunt de Golfstroom zien als een soort transportband", zegt Van Westen. Volgens de wetenschapper hebben we aan de stroming te danken dat we hier in West-Europa een aangenaam klimaat hebben. Hij vergelijkt het met delen van Canada die op dezelfde breedtegraad als Nederland liggen, maar winters kennen van -50 graden Celsius.
"Door de klimaatverandering krijgen we zoeter én warmer water. Het zorgt ervoor dat de Golfstroom niet goed functioneert", vertelt KNMI-oceanograaf Sybren Drijfhout, die al dertig jaar onderzoek doet naar oceaancirculatie.
Smeltwater van de ijskap bij Groenland belandt in de Golfstroom. Het zoete water is minder zwaar en verstoort de zoutgehaltes. Het maakt de AMOC instabiel en zwak. Als dat doorzet, kan de stroming abrupt tot stilstand komen. "Het is een motor die gaat haperen en daarna uitvalt."
Het blijft ingewikkeld om de sterkte van de gevolgen te voorspellen, maar dankzij klimaat- en natuurkundige modellen kunnen wetenschappers verschillende scenario's bestuderen. Daaruit blijkt dat West-Europa flink getroffen wordt als de Golfstroom stilvalt. De studie van Van Westen en zijn team voorspellen een onbehaaglijke temperatuurdaling in West-Europa tot wel 15 graden Celsius én een meter zeespiegelstijging.
Daardoor worden winters hier kouder en zomers droger. Er steekt ook vaker noordenwind op. Dat alles heeft effect op ons welzijn, ecosystemen, migratie en de economie. Landbouwopbrengsten nemen af, dus het boerenleven wordt lastiger, denkt Van Westen. "Stel je een half jaar een koude winter voor, gevolgd door een frisse zomer met minder neerslag."
"Misschien dat we tegen die tijd weer een Elfstedentocht krijgen, maar dat weegt niet op tegen alle negatieve gevolgen."
In het zuidelijk halfrond gebeurt er ook van alles: in Brazilië maakt tropisch regenwoud plaats voor woestijngebied en ook de Moesson wordt verstoord. Algen en vispopulaties nemen af in de oceanen. En het gebied rondom de ijskap van Antarctica warmt versneld op, wat nog een schepje bovenop de zeespiegelstijging doet.
Er zijn wel enige kanttekeningen te plaatsen, denkt Drijfhout. "De effecten hangen wel sterk af van in welke klimaattoestand we zitten." De studie van Van Westen gebruikte data van een periode vóór de menselijke klimaatverandering, rond 1800. "Dus de metingen kloppen, maar de effecten zouden nu iets minder ernstig zijn."
Van Westen kent die kritiek en zegt dat ze het belangrijk vonden een studie te doen die kan dienen als maatstaf. Hij en zijn team brengen binnenkort een tweede deel van de studie uit, dit keer in een scenario mét broeikaseffect.
Maar beiden zeggen: het wordt sowieso stukken kouder in Nederland als de Golfstroom stilvalt. Drijfhout denkt eerder een graad of 3. Ons klimaat gaat dan van een zeeklimaat naar een landklimaat. "Het is hoe dan ook een behoorlijke waarschuwing: code geel, misschien al code oranje", zegt de KNMI'er. "Maar nog geen code rood."
Onze lezers vroegen zich af: is een beetje afkoeling nu echt zo'n probleem in een opwarmende wereld? Beiden wetenschappers begrijpen die vraag. Toch zit het net iets anders.
Want wanneer Golfstroom stilvalt, wordt het in Europa weliswaar kouder, maar in het zuidelijk halfrond juist warmer. Dat komt nog boven op de opwarming van de aarde. "In onze regio koelt het af, maar de globale temperatuur blijft toenemen", aldus Van Westen. "Het is maar net waar je kijkt."
"Er zijn misschien enkele gebieden die ervan profiteren. Maar regionaal zijn de nadelen zo groot dat je dit niet moet willen", zegt Drijfhout.
Het voelt ver weg en onheilspellend; niet als iets waar we invloed op hebben. Toch is dat niet zo, zeggen Drijfhout en Van Westen. "We kunnen maar één ding doen en dat is: als wereld zo snel mogelijk ophouden met broeikasgassen de lucht in te stoten", zegt Drijfhout. "Dat is de enige zekerheid die we hebben."
"Wat lang als fictie werd gezien, lijkt werkelijkheid te worden mits we geen extra klimaatbeleid doorvoeren", vult Van Westen aan. "Die kans van 60 procent moet zo snel mogelijk naar 0."
Source: Nu.nl algemeen