De gematigde Masoud Pezeshkian is de nieuwe president van Iran. Zijn beleidsruimte is gering. Uiteindelijk beslist de Opperste Leider, ayatollah Ali Khamenei. Of heeft die Pezeshkian juist nodig om de economie op te krikken?
Over alles wat over het presidentschap van Masoud Pezeshkian gezegd kan worden, hangt een grote schaduw: die van ayatollah Ali Khamenei, de Opperste Leider van Iran. Hij is degene die al sinds 1989 de grote – en soms ook kleine – politieke lijnen uitzet in Teheran, zoals eerder zijn voorganger deed, ayatollah Ruhollah Khomeini.
Dat zal niet anders worden nu de 69-jarige Pezeshkian tot president van Iran is gekozen. In de tweede ronde van de verkiezingen vrijdag kreeg hij 53,7 procent van de stemmen. Hij versloeg hardliner Saeed Jalili, die 44,3 procent kreeg. De resterende 2 procent staat voor de ruim 600 duizend ongeldige stemmen.
Over de auteur
Rob Vreeken is correspondent in Istanbul voor de Volkskrant. Hij schrijft over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden.
Die kunnen ongetwijfeld worden gezien als proteststemmen. Hun grote aantal tekent de desinteresse bij de Iraanse kiezers. In de eerste ronde, een week eerder, was de opkomst volgens de officiële (en mogelijk opgekrikte) cijfers minder dan 40 procent, een laagterecord.
Vrijdag was de opkomst hoger, 49,8 procent. Ongetwijfeld heeft Pezeshkian zijn overwinning daaraan te danken. Veel van de mensen die in de eerste ronde thuisbleven, teleurgesteld in wat de Islamitische Republiek hun te bieden heeft, zullen zich meer thuis hebben gevoeld bij een kandidaat die belooft de paaltjes een beetje te verzetten (Pezeshkian) dan bij een man die staat voor het huidige regime (Jalili).
De grote vraag is in hoeverre Pezeshkian veranderingen zal kunnen doorvoeren. Vorige presidenten liepen uiteindelijk allemaal met hun kop tegen de muur en moesten in Khamenei hun meerdere erkennen. Dat overkwam zelfs Mahmoud Ahmadinejad (2005-2013), bepaald geen hervormer. Toen hij zijn minister van Informatie ontsloeg, werd die door Khamenei doodleuk herbenoemd. Op een gegeven moment liep de ruzie zo hoog op, dat Ahmadinejad twee weken in staking ging.
Het ziet er niet naar uit dat Pezeshkian snel zijn kont tegen de krib zal gooien. Hij heeft gezegd het gezag van de Opperste Leider te zullen respecteren en te zullen opereren binnen de beleidskaders die door hem zijn uitgezet. ‘Nee, structurele veranderingen zullen er niet komen’, zei econoom Hossein Raghfar, adviseur van Pezeshkian, vorige week in Teheran tegenover de Volkskrant. ‘Hij moet binnen het systeem blijven.’
Zeker sinds de verkiezing in 2019 van Pezeshkians voorganger Ebrahim Raisi (in mei verongelukt bij een helikopterongeluk) en de verkiezingen voor een nieuw parlement, in maart dit jaar, is de greep van de conservatieve hardliners op de belangrijkste organen van de Iraanse staat groter dan ooit. Raghfar omschrijft dat als de ‘sluiting’ van het politieke systeem: veel speelruimte is er niet meer.
‘Alles ligt in de handen van de leider, Khamenei’, aldus Raghfar. ‘Fundamentele veranderingen zullen er niet komen. Ik betwijfel ten zeerste of Pezeshkian daartoe in staat zal zijn. Niemand kan de situatie veranderen, zonder enige vorm van opstand of zo.’
Zeker op het internationale vlak zal de nieuwe president scherp door Khamenei in de gaten worden gehouden. Buitenlands beleid is altijd primair het domein geweest van de Opperste Leider en machtige facties om hem heen, zoals de Revolutionaire Garde. Pezeshkian heeft gezinspeeld op verbetering van de betrekkingen met het Westen, maar nu Iran vanaf de zijlijn volop is verwikkeld in de Gazaoorlog, heeft het tergen van Israël bij het regime prioriteit.
Pezeshkian heeft ook gezegd het nucleair akkoord uit 2015 met de grootmachten en de Europese Unie te willen oplappen, maar vooralsnog is dat trekken aan een al bijna overleden paard. Zolang het Midden-Oosten onder hoogspanning blijft staan, is het sowieso ondenkbaar dat er iets gebeurt met het nucleair dossier. Bovendien keert Donald Trump mogelijk terug in het Witte Huis; in 2018 trok hij de stekker uit het akkoord.
Dit gezegd zijnde: het was de gematigde president Hassan Rohani die indertijd de nucleaire deal tot stand bracht. Dat was niet per se omdat de Opperste Leider hem daartoe opdracht had gegeven, maar vooral doordat hij er zelf op had aangestuurd. De missie – uiteindelijk geaccordeerd door Khamenei – kon slagen dankzij concessies aan het Westen. Een conservatiever president dan Rohani was daartoe waarschijnlijk niet bereid geweest.
Interessant is te zien wat er gaat gebeuren met de voornaamste architect van het akkoord, Javad Zarif. Deze ervaren, in de VS opgeleide diplomaat was minister van Buitenlandse Zaken onder president Rohani (2013-2021). De afgelopen weken voerde hij campagne voor Pezeshkian. Hij hield toespraken overal in het land en in tv-debatten trad hij op als sidekick van de kandidaat.
Pezeshkian benoemde Zarif als zijn adviseur voor buitenlands beleid. Het zou dus logisch zijn als hij hem zou terughalen naar Buitenlandse Zaken, maar het is de vraag of Khamenei daarmee akkoord gaat. In aanloop naar de verkiezingen zei de Opperste Leider dat in de regering geen plaats is voor mensen ‘die menen dat alle wegen naar vooruitgang via Amerika lopen’, waarschijnlijk een hint naar Zarif. De ministeriële benoeming kan de eerste krachtmeting worden tussen Khamenei en Pezeshkian.
Volgens adviseur Raghfar zal de nieuwe president op economisch gebied wél initiatieven kunnen nemen, maar ook daar moet nog maar worden bezien welke speelruimte Pezeshkian heeft. En welke capaciteiten, want een geloofwaardig economisch herstelprogramma heeft de man – voormalig hartchirurg en oud-minister van Gezondheid – nog niet gepresenteerd.
De Iraanse economie is in handen van oligarchen en machtige lobby’s, zoals de Revolutionaire Garde, die voor een deel zelfs profiteren van de internationale sancties. Allemaal hebben ze lijntjes lopen naar het paleis van de Opperste Leider. Als Pezeshkian (die altijd verre is gebleven van die lobby’s) echt wil hervormen, krijgt hij machtige tegenstanders tegenover zich.
Maar misschien heeft Khamenei Pezeshkian daarvoor juist nodig: banen scheppen, inflatie en corruptie bestrijden en zo het vertrouwen van de bevolking in de Islamitische Republiek herstellen, voor zover dat nog mogelijk is.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant