De afgetekende zege van de Labour Partij is minder overtuigend dan die op het eerste gezicht lijkt. De nieuwe premier Keir Starmer heeft zijn winst mede te danken aan de opkomst van Reform UK van Nigel Farage opkomst en het Britse districtenstelsel.
Labour gaat van de oppositiebanken naar een meerderheid van meer dan 170 zetels. Deze ontwikkeling wijst op het eerste gezicht op een enorme ruk naar links van de Britse kiezers, maar bij nadere bestudering van de cijfers blijken de zaken genuanceerder te liggen. Labours procentuele aandeel in de stemmen is net iets hoger dan bij de vorige verkiezingen en zelfs lager dan bij de verkiezingen van 2017, toen Jeremy Corbyn verloor van Theresa Mays Conservatieven. Labour krijgt dankzij het districtenstelsel meer dan 400 zetels met slechts 10 miljoen stemmen, terwijl Boris Johnson in 2019 365 zetels kreeg met 14 miljoen stemmen.
Met andere woorden: ondanks een overweldigende meerderheid aan zetels heeft Labour de verkiezingen niet zozeer gewonnen, maar hebben de Conservatieven keihard verloren. Net als bij de tussentijdse verkiezingen van de afgelopen jaren zijn veel teleurgestelde Conservatieve kiezers simpelweg thuisgebleven of overgelopen naar Reform UK, de partij van Nigel Farage. De opkomst haalde niet eens de 60 procent, een naoorlogs dieptepunt. Ter vergelijking: in Nederland ging bij de afgelopen algemene verkiezingen bijna 78 procent van de kiezers stemmen.
Labour kreeg donderdag uiteindelijk 34 procent van de stemmen, tegenover 24 voor de Conservatieven en 14 voor Reform. Bij een evenredige vertegenwoordiging zou dat hebben geleid tot respectievelijk 221, 156 en 91 zetels. Dat is een aanzienlijk verschil met de nieuwe zetelverdeling in het Lagerhuis: 412, 121 en 4. Vooral voor Reform UK is de uitslag een bittere pil. De 4 zetels, onder wie één voor partijleider Farage, staan in geen verhouding tot de meer dan vier miljoen stemmen die de partij heeft gekregen.
Bij het Britse first-past-the-post-systeem, waarbij een kandidaat met desnoods één stem verschil hoeft te winnen om een zetel te veroveren, is het zaak om in zo veel mogelijk districten te winnen. Labour is daar prima in geslaagd, maar als een veredelde protestpartij heeft Reform UK overal stemmen van de Tories afgesnoept, maar bijna nergens een meerderheid behaald. Als leider van een kleine partij trekt Farage al jaren van leer tegen het Britse kiesstelsel. Zijn faam over de grens heeft hij te danken aan optredens in het Europees Parlement, waar hij dankzij het evenredige kiesstelsel zitting kon nemen.
Over de auteur
Patrick van IJzendoorn is correspondent Groot-Brittannië en Ierland voor de Volkskrant. Hij woont in Londen.
Na zeven mislukte pogingen namens zijn eerdere clubs Ukip en The Brexit Party is hij er nu eindelijk in geslaagd een Lagerhuiszetel te veroveren. Hij zal Clacton-on-Sea vertegenwoordigen, een van de weinige bolwerken van Reform UK. ‘We hebben geschiedenis geschreven’, jubelde de 60-jarige leider. Met vier afgevaardigden heeft de partij nu een bruggenhoofd in het Lagerhuis. Zijn positie zal invloedrijk zijn, omdat de Conservatieven weten dat ze de steun van Reform UK nodig hebben bij de volgende verkiezingen, bijvoorbeeld in de vorm van een stembusakkoord of zelfs een fusie.
Nog nooit in hun bestaan als moderne partij hebben de Conservatieven zo’n kleine fractie gehad. Tijdens de uitslagenavond op de BBC zei oud-minister Andrea Leadsom dat haar partij in de afgelopen veertien jaar dat ze regeerde ‘misschien niet conservatief is geweest’. De komende tijd zullen de Conservatieven op zoek gaan naar de ziel van hun partij. Dat gebeurt niet met Rishi Sunak aan het roer: de oud-premier kondigde vrijdag aan het leiderschap van de partij, na interne verkiezingen, te zullen overdragen.
Tot de volgende verkiezingen is Starmer oppermachtig in het Lagerhuis. De meerderheid is ongeveer even groot als die van Tony Blair in 1997, maar het verschil is dat Blair die verkiezingen op eigen kracht won en veel Tory-kiezers binnenhaalde. Het bleek een duurzame zege, want New Labour zou drie termijnen aan de macht blijven. De Britse kiezer van nu zweeft nogal. De loyaliteit aan een bepaalde partij is minder sterk geworden en het gevoel van desillusie juist groter. Dat is ook te zien in Schotland, waar mensen die eerder op de Scottish National Party hadden gestemd terugkeerden in het rode Labour-nest.
In de woorden van commentator Andrew Neil is Labours voorsprong ‘zo groot als een oceaan, maar zo ondiep als een dorpsvijver’. Niet alleen Reform UK is een probleem voor Labour. In Bristol raakte een beoogd minister haar zetel kwijt aan De Groenen, een andere partij die lijdt onder het districtenstelsel. Een andere prominent verloor zijn zetel in Leicester aan een pro-Palestijnse kandidaat die van de oorlog in Gaza een groot thema maakte. Gaza speelde ook een belangrijke rol bij de herverkiezing van Corbyn, die onafhankelijk kandidaat was in het Londense district Islington North.
Financial Times-columnist Gideon Rachman schrijft dat Labour het grote verhaal van deze verkiezingen is, ‘maar kijkend naar de opkomst van Reform UK vraag ik me af of we misschien twee verkiezingen verwijderd zijn van waar Frankrijk zich nu bevindt’. Starmer hoopt het populistische tij te kunnen keren door flink te investeren in sociale voorzieningen, zoals zorg, onderwijs en openbaar vervoer. ‘Verandering’ was dan ook het toverwoord waarmee hij de gietijzeren poorten van Downing Street vrijdag opende.
Verandering van het kiesstelsel hoort daar waarschijnlijk niet bij.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant