De afstudeerfilms van de Filmacademiestudenten hebben een empathische blik, maar behandelen wel zware onderwerpen: rouw, familieconflict, afwezige vaders. Zó kan het ook, zeggen deze jonge makers.
Hoe verbeeld je als aspirant-filmmaker een wereld die op zijn grondvesten schudt? Als het aan de nieuwe generatie afgestudeerden aan de Nederlandse Filmacademie in Amsterdam ligt, met een zo vriendelijk en empathisch mogelijke blik. In de tien films – zes fictie, vier documentaire – waarmee deze groep hun studietijd afsluit wordt een opvallend hoopvol en zachtaardig universum geschetst.
En dat terwijl het de films op papier bepaald niet aan soortelijk gewicht ontbreekt: rouw over dierbaren, immigratie, een stad die door alle nieuwbouw zijn ziel dreigt te verliezen, klimaatverandering, een complottheorie en het einde van een familiebedrijf. De enige film die ook in theorie opgewekt klinkt, is Goudvink van Amanuel Feben Demoz, een vrolijk queerliefdesdrama over hoe ontregelend het zinnetje ‘ik hou van je’ kan zijn.
De ‘lieve lichting’ worden ze door hun medestudenten en docenten zelfs genoemd, de 73 studenten die deze week afstuderen in de richtingen productie, regie, scenario, camera, visual effects & immersive media, montage, productiedesign en geluidsdesign.
Wat maakt deze groep jonge makers tot wie ze zijn? En hoe verpakken ze de zwaarte van hun onderwerpen in een zekere lichtvoetigheid?
Over de auteur
Berend Jan Bockting schrijft voor de Volkskrant over film.
De 22-jarige regisseur Dirkje Duwel benadrukt haar insteek meteen tijdens de korte introductie van haar film Kalf. Daarin krijgt een potentieel groots familieconflict – een boerenzoon die weigert de kaasboerderij van zijn vader over te nemen – op zachtaardige wijze gestalte. Er wordt heus gemopperd, maar er is toch veel onderling geduld en begrip. ‘Ik denk dat we een lichting zijn die wat positivisme de wereld in wil brengen’, zegt Duwel. ‘Zonder de problemen van onze tijd te onderschatten.’ Haar scenarist Didi van Loenen vult aan: ‘We hebben een beetje optimisme nodig om het pessimisme te beteugelen.’
De lieve lichting levert overwegend balsem voor de ziel. De jongensgroep die regisseur Merel Hogerheijde volgt op vakantie in haar documentaire Toen we jongens waren, waar hun overleden vriend wordt herdacht, is een voorbeeld voor gezond groepsgedrag. We zien moderne mannen, die hun verdriet niet wegstoppen maar erover praten. Citaat uit de film: ‘Als je de pijn opzoekt, kom je er veel sterker uit.’
Ronald Zuidinga filmt de dood met nog lichtere toets, door in zijn fictiefilm Doodgewoon een meisje vast te laten oefenen met de dood van haar opa: die moet wel even zijn ogen dichthouden als zij de begrafenisspeech oefent. Zó kan het ook, zeggen deze films in hun zoektocht naar alternatieve omgangsvormen.
Zelfs de jaarlijkse visual effects-film, een doorgaans zo’n vijf minuten durend werk dat zich vrijwel volledig afspeelt in een virtueel ontworpen wereld, is dit jaar buitengewoon vriendelijk van toon. In het overstroomde, postapocalyptische Nederland van A Taste of Friendship sluit een man die boven in een elektriciteitsmast woont vriendschap met een zojuist gevangen, levende vis. Zijn genegenheid voor het (geanimeerde) beestje voelt nog waarachtig ook, te midden van beelden die zó in een grotere sciencefictionfilm kunnen worden uitgewerkt.
In de stemmige documentaire Vaders zijn ook zonen van Sammy Shefa Idris, een hoogtepunt van dit jaar, lijkt in eerste instantie geen ruimte voor hoop of lichtheid. De regisseur verloor vorig jaar zijn vader, met wie hij het contact had verbroken, en probeert met een ambitieuze mengeling van fictie en documentaire grip op hem te krijgen. We zien archiefbeelden en een mannenpraatgroep over afwezige vaders, en een fraaie illusie waarin hij een kinderversie van zijn vader ontmoet. En dan, geheel in lijn met de lieve lichting, eindigt de film met een pleidooi voor meer begrip voor de fouten van onze ouders.
Shefa Idris over zijn lichting: ‘We begonnen in 2020. Het eerste jaar kenden we elkaar vanwege de pandemie alleen van een beeldscherm. In het tweede jaar besloten we elkaar vanaf het begin heel lief te helpen, juist omdat we zo veel shit achter de rug hadden. Terwijl we elkaar in het echt leerden kennen, besloten we er volledig voor elkaar te zijn.’
Sammy Shefa Idris had een ingewikkelde relatie met zijn Soedanees-Nederlandse vader, toen hij tijdens zijn derde studiejaar op de Filmacademie werd gebeld door een onbekend nummer. Zijn vader was met een herseninfarct opgenomen in het ziekenhuis. Hij overleed een maand later.
Sammy: ‘Toen ik aan het begin van mijn vierde en laatste jaar aan een afstudeerfilm moest denken, was ik verdoofd. Ik kon aan niets anders denken dan mijn vader. Met Lilo kon ik heel goed praten over wat me was overkomen, haar wilde ik sowieso bij mijn crew.’
Lilo: ‘Ik herkende jouw ervaring heel sterk. Ik ben mijn moeder ongeveer drie jaar geleden plotseling verloren. Je moet het meemaken om te begrijpen wat het is als je op zo’n jonge leeftijd een ouder verliest. Toen je besloot een documentaire te maken over de periode na de dood van je vader, konden wij fijn praten over wat er in de film moest komen. Ik kon heel vrij vragen: tot hoe ver durf je te gaan? Wat voelt comfortabel?’
Sammy: ‘Ik wist wel welke richting de film op moest, maar omdat het verlies zo vers was, kon ik niet altijd precies onder woorden brengen wat ik wilde. Werken met symboliek was een concrete oplossing. Ik kreeg een boekje van Lilo…’
Lilo: ‘Symbols in Art van Matthew Wilson. Sammy en ik bleken allebei gek op symbolen. We gingen lijstjes maken: welke symbolen kunnen we gebruiken om een gevoel uit te beelden dat je nu nog niet onder woorden kunt brengen? We werken veel met bloemen. Witte rozen staan voor rouw. De vergeet-mij-nietjes spreken voor zichzelf.’
Sammy: ‘Symboliek werkt voor mij het beste als het een beetje in het decor zit verstopt. Ergens in de film staat bijvoorbeeld een pot met een opgezette vlinder. Dan mag je denken: die vlinder kon ooit vliegen, maar zit daar nu vast. Dit past bij het verhaal. Maar de documentaire dringt je deze gedachten niet op.’
Lilo: ‘Ik merk soms dat symbolen cliché of vaag worden gevonden. Ik geef het symbolenboekje vaker aan regisseurs. Niet iedereen kan er zoveel mee als Sammy. Ik vind het niet verkeerd om soms ‘vaag’ te zijn, omdat je mensen zo kan bereiken op een intuïtiever niveau. Daarvoor hoef je niet precies te weten waar zo’n vlinder volgens ons voor staat.’
Ronald: ‘Deze film begon met een korte documentaire die ik over mijn oma maakte. In de laatste fase van haar leven, nu twee jaar geleden, begon ze opeens te vertellen hoe ze uitkeek naar haar begrafenis. Ze kon er giechelend over praten. Ze had alvast mensen uitgenodigd. ‘Ik had graag mezelf een stoel gegeven’, lachte ze dan. We kwamen toen ook op het idee om haar begrafenisspeech te oefenen. Dat voelde logisch binnen de vrije en speelse manier waarop we met elkaar om gingen.’
Robbin: ‘We vonden het belangrijk om er een Twents verhaal van te maken. Jij komt uit Oldenzaal, ik uit Enschede. De Twentse cultuur heeft de naam wat gesloten te zijn. Over gevoelens wordt niet makkelijk gesproken. Dat maakt het juist interessant om daar een film over gevoelens te maken, gesproken met Twentse tongval.’ Ronald: ‘In Twente willen ze anderen liever niet opzadelen met hun psychologische problemen. Die los je in jezelf op. En bij begrafenissen had ik het idee dat er een stappenmodel wordt doorlopen. Mensen bellen, dingen regelen: heel veel dóén. Maar niemand die daar vraagt: hoe gaat het nou écht?’
Robbin: ‘Ik zie in Twente heel mooie kernwaarden. Extreme loyaliteit, het ‘noaberschap’ – buren die er altijd voor elkaar zijn. Maar tegelijk bestaat er ook een soort stijfheid, qua gevoel.’
Ronald: ‘De taal van liefde en genegenheid is anders dan in de grotere steden. Echt vragen naar iemands welzijn en daarop doorvragen vinden we moeilijk, terwijl dat niet betekent dat we niet van je houden. Je toont liefde door er voor elkaar te zijn.’
Robbin: ‘We hadden voor een afstudeerfilm best een groot budget, want we moesten dus met de hele bups van de Filmacademie in Amsterdam naar Twente.’
Ronald: ‘We hebben het ziekenhuis in Enschede gefilmd, de kerk in Tubbergen, het uitzicht van Oldenzaal en de Lutte, een huis in Borne en een ander huis in Het Stift.’
Robbin: ‘Hoge kosten dus. Daar leer je van als producent, want het is aan ons om die kosten te bewaken. Tegelijk opende filmen in Twente ook allerlei deuren. De regionale pers kwam meteen kijken. Figuranten kwamen van heinde en verre om mee te spelen, vonden het niet erg om voor onze kerkscène een hele dag op een houten bankje in de kou te zitten. Zelfs de gemeente Enschede heeft een flinke duit in het zakje gedaan.’
Didi: ‘We krijgen aangeleerd dat conflict groot moet worden verteld. Slaande deuren enzo. Er zijn films die dat heel goed doen, maar dat is niet wat we wilden maken.’
Dirkje: ‘Toen ik voor het eerst een film zag die overduidelijk vanuit liefde en empathie voor de personages was gemaakt, dacht ik: wow, zo kan het dus ook. Dit was Marcel the Shell with Shoes On, over een pratende schelp die zijn familie is kwijtgeraakt. Die zoektocht verloopt alléén maar nice en lief. Shithouse en Cha Cha Real Smooth van Cooper Raiff vallen ook in deze categorie. Films waarin iedereen zijn best doet het goede te doen, ook al lukt het niet altijd. Er is zelfs een genre voor bedacht: nicecore.’
De term werd geïntroduceerd in een artikel op IndieWire door journalist David Ehrlich, die ziet hoe de regisseurs van deze nieuwe golf filmische vriendelijkheid reageren op de conflictpolitiek van Donald Trump.
Didi: ‘De eerste versies van het scenario zaten nog wel vol conflict en drama. Dat grootse hebben we er elke keer weer uitgehaald. Ben ik blij mee.’
Dirkje: ‘Het was ook wel handig om groot te beginnen, met duidelijke bouwstenen, om daar dan onze eigen kleine variant van te maken.’
Didi: ‘Dit is misschien wel een veel realistischere weergave van de manier waarop conflicten binnen een familie worden opgelost. Er is bij de familie in onze film van alles gaande, zónder enorme ruzies of het gevoel dat alles elk moment in elkaar kan klappen.’
Dirkje: ‘De vader is af en toe nog steeds een botte hork waar je ook als kijker niet altijd bij kan komen…’
Didi: ‘Maar ook hij wil het beste voor zijn zoon. Dit is tegelijk ook een portret van een nieuwe generatie. Je ziet bij meer familiebedrijven dat de nieuwe generatie zegt: ik wil dit niet. De zoon in onze film houdt echt wel van de boerderij, maar hij wil toch zijn eigen weg gaan.’
Dirkje: ‘Hij ziet goed hoeveel zijn familie om het bedrijf geeft. We wilden niet het gevoel geven dat hij de boerderij verschrikkelijk vindt.’
De eindexamenfilms van de lichting 2024 zijn t/m 7/7 te zien op het Keep an Eye Filmacademie Festival in Amsterdam. In november volgen uitzendingen op NPO3.
De prijzen voor afstudeerfilms van de Filmacademie worden dit jaar niet meer uitgereikt. Het ‘toenemende ongemak’ over de prijzen werd door zowel studenten als de academie gedeeld, zegt scheidend directeur Bart Römer. ‘Studenten ervoeren die prijzen als druk. We zijn een opleiding, geen productiehuis. Elke film is ons even lief.’ Er is één uitzondering op de regel. De Keep an Eye Foundation, sponsor van de Filmacademie, zal de Filmscore Award, voor filmmuziek, blijven uitreiken.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant