Het is nu aan Omtzigt om de samenwerking met de PVV en de benoeming van de ministers Klever en Faber te verdedigen. Ouwehand (PVV) spreekt Omtzigt erop aan dat hij zichzelf presenteert als het rechtsstatelijk geweten van de Kamer, als iemand die de campagne in ging met de belofte van goed bestuur, maar samenwerkt met radicaal-rechts.
Ook voor Ouwehand is het niet te rijmen dat Omtzigt in zee is gegaan met een partij en ministers die de omvolkingstheorie tot de aanvaarding van het ministerschap aanhingen. ‘Gelooft Omtzigt dat dit het herstel van de rechtsstaat dichterbij brengt?’
Omtzigt probeert uit te leggen dat hij een scheiding ziet tussen de uitlatingen van de PVV-ministers en de koers van het nieuwe kabinet. ‘Ik heb vertrouwen in het kabinet en het ethos van Schoof om de rechtstaat te respecteren.
Van de omvolkingstheorie neemt ook Omtzigt nadrukkelijk afstand. ‘Dat accepteren we niet.’ Hij verwijst naar staatssecretaris van Justitie, Teun Struycken, die in heldere bewoordingen duidelijk maakte waarom de omvolkingstheorie onacceptabel is: het is een racistisch complottheorie die zijn oorsprong vindt in het nationaalsocialisme en waarvan de NCTV heeft gewaarschuwd dat dit gedachtegoed erop uit is om een rassenoorlog te ontketenen.
Tegelijkertijd wordt Omtzigt erop gewezen dat híj als fractieleider daar niet op deze wijze afstand van genomen heeft. ‘U vindt de rechtstaat zo belangrijk, maar als het erop aankomt bent u er niet’, aldus Laurens Dassen (Volt).
Omtzigt zegt dat hij heeft gezien dat Wilders en de PVV-ministers afstand hebben genomen van de omvolkingstheorie. Hij zal er naar eigen zeggen scherp op zijn dat deze ‘rode lijn’ in de toekomst niet wordt overschreden.
Ouwehand voert aan dat de PVV de term omvolking weliswaar in de ban heeft gedaan, maar het gedachtegoed nog steeds aanhangt. Alleen nu noemt de PVV het ‘zorgelijke demografische ontwikkelingen’. Ouwehand noemt dat ‘het witwassen van de omvolkingstheorie’.
Avinash Bhikhie
Omtzigt blijft verwijzen naar de ‘Rechtsstaatverklaring’ van de formerende partijen. ‘Daarin staat dat wij ons aan de rechtsstaat, de Grondwet en internationale verdragen houden. Ieder kiest daarin zijn eigen toon, maar ik heb er vertrouwen in dat premier Schoof er de juiste invulling aan geeft.’
Uitgedaagd door CDA-leider Bontenbal, die zich afvraagt waarom NSC in zee gaat met de PVV, merkt Omtzigt op dat hij dat alleen doet omdat Wilders geen premier wordt. Hij voegt daaraan toe dat zijn bezwaren tegen de PVV daarmee niet weg zijn. Zo vindt hij dat de PVV een democratische partij zou moeten worden, in plaats van een eenmansbeweging van Geert Wilders. 'Soms helpt het ook in je tegenspraak.'
Dat lokt, vanuit de Kamerbankjes, een geïrriteerde reactie uit van Wilders. ‘Ga weg, waar bemoei je je mee?’, roept hij, niet in de interruptiemicrofoon. ‘Waar ik me mee bemoei?’’, reageert Omtzigt afgemeten. ‘Ik vind daar wat van.’
Aan Bontenbal verzekert hij dat wat hem betreft de afspraken in de ‘rechtsstaatverklaring’ genoeg verzekering bieden tegen ontsporingen. En anders zal hij zelf toezien op het gedrag en de uitlatingen van de ministers.
‘Er hoeft er maar één iets te doen in strijd met de Grondwet, en ik kom hier voor een spoeddebat naar de Kamer. Het zou overigens ook een ambtsmisdrijf zijn.’
Raoul du Pré
NSC-leider Pieter Omtzigt begint zijn bijdrage door te wijzen op de ‘nieuwe verhouding’ tussen Kamer en kabinet die voor hem inzet aan de onderhandelingstafel was en die volgens hem nu bewaarheid wordt. ‘Geen dichtgetimmerd akkoord, maar bewegingsruimte’, zegt hij. De akkoorden van voorgaande kabinetten leverden volgens hem ‘schijndebat’ op. ‘We hebben nu meer ruimte voor echte debatten. We hebben de eerste niet-partijgebonden minister-president sinds Pieter Cort van der Linden.’
Hij gaat ook kort in op het stroef verlopen formatieproces waarin de onderhandelende partijen elkaar niet spaarden. ‘Ik werd door iemand weggezet als een katholieke gluiperd', zegt hij verwijzend naar een retweet van Geert Wilders. Het was bovendien niet makkelijk voor ‘een middenpartij’ als NSC om recht te doen aan de verkiezingsuitslag waardoor de ‘flanken’ het voor het zeggen hadden.
Toch denkt Omtzigt dat zijn partij veel heeft binnengehaald, zoals de verklaring over de rechtsstaat die door de coalitiepartners is ondertekend. ‘Voor ons is deze paragraaf cruciaal. Want erosie van de rechtsstaat is waarom wij onze partij hebben opgericht’. Hij belooft ook dat internationaal recht, verdragen en rechterlijke uitspraken door het nieuwe kabinet worden gerespecteerd en dat zijn partij daar ‘scherp op zal toezien’.
Hessel von Piekartz
CDA-voorman Henri Bontenbal sluit zich volmondig aan bij alle zorgen van de linkse oppositiepartijen over het karakter van het kabinet-Schoof. Hij eist dat premier Schoof donderdag duidelijk maakt hoe hij staat in het debat over uitlatingen van met name de PVV-ministers Klever en Faber.
‘In een tijd waarin waakzaamheid is geboden, komt het aan op mensen die niet zwijgen’, aldus Bontenbal. ‘Het CDA heeft zich verbaasd over het stilzwijgen van de partijleiders van VVD, NSC en BBB.’
Bontenbal: ‘In de gemeenschappelijke basislijn die de vier coalitiepartijen zijn overeengekomen, staat dat bewindspersonen moeten voldoen aan ‘hoge integriteitsnormen’. Zij hebben een ‘voorbeeldfunctie’, ‘zien het belang van democratische waarden’ en vervullen ‘gewetensvol’ hun ambt. Is aan deze voorwaarden voldaan? Kan van alle bewindspersonen gezegd worden dat zij voldoende democratisch ethos in hun rugtas meenemen?
De CDA-leider denkt zelf van niet. ‘Het gaat dan niet alleen om het gebruik van het woord ‘omvolking’, maar om de hele gedachtewereld – de troebele visvijver – waaruit dit woord voortkomt en waaruit een aantal nieuwe bewindspersonen put. Het is volstrekt ontoereikend als een bewindspersoon zegt dat ze het woord als minister niet meer zal gebruiken. Deze minister zegt dat ze zich zal houden aan de wetten en regels van dit land. Natuurlijk houdt een bewindspersoon zich aan de wet. Het cruciale punt is natuurlijk dat een minister de wetten en de regels maakt! Daarom is het zo belangrijk dat een bewindspersoon democratische waarden in zich draagt.’
Bontenbal vindt dat de geloofwaardigheid van het kabinet nu al is beschadigd. ‘Wat in het verleden is gezegd, telt. Dat maak je niet ongedaan met een beroep op de toekomst. Ik vraag de minister-president dan ook: hoe gaat hij zijn bewindspersonenploeg normeren? Hoe gaat hij zijn bewindspersonen aanspreken en corrigeren op gedrag en uitlatingen die niet passen bij de democratische waarden die hooggehouden moeten worden?’
Raoul du Pré
Denk-leider Van Baarle vindt dat Yesilgöz en de VVD bijdragen aan het normaliseren van ‘verwerpelijke denkbeelden’, zoals de omvolkingstheorie. Hij herhaalt meerdere uitspraken uit het verleden van onder meer PVV-minister Marjolein Faber en PVV-leider Geert Wilders die volgens Van Baarle kennelijk door de liberalen worden ‘geaccepteerd’. ‘Is dat geen historische fout?’
Yesilgöz beklemtoont dat het kabinet nog maar 24 uur in functie is en dat zij de komende tijd vanuit de Kamer goed in de gaten zal houden wat de bewindspersonen gaan doen. ‘Maar als het gaat om enge complottheorieën, dan heb ik daar helemaal niks mee. Ik zit in de politiek om die te bestrijden’, zegt ze.
Van Baarle vindt dat de VVD-leider zich stilhoudt als er omstreden uitspraken worden gedaan door coalitiepartners. Daarop haalt hij onder meer uitspraken aan van PVV-ministers Agema en Faber die zich op hun eerste dag al uitspraken tegen het dragen van een hoofddoek en het liefst zouden zien dat vrouwen deze af doen. ‘Wat vindt mevrouw Yesilgöz daarvan?’
Die vraag wordt door Yesilgöz niet beantwoord, waarna GroenLinks-PvdA-leider Frans Timmermans erop wijst dat ‘zwijgen’ ook gezien kan worden als instemming. Hij vindt net als Van Baarle dat de VVD-leider zich onvoldoende uitspreekt. ‘Waarom zwijgt u op dat soort momenten?’
Yesilgöz wijst Timmermans erop dat hij niet alles ziet en dat uitspreken ook ‘achter de schermen’ kan. Bovendien is zij niet verantwoordelijk voor wat anderen zeggen. Timmermans kan die redenering deels volgen, maar wijst er op dat ‘als dingen publiekelijk worden gezegd, ze ook publiekelijk moeten worden gecorrigeerd’.
Het is volgens Timmermans een ‘hartenkreet’ en geen kritiek. ‘Zwijg nimmer als dingen gezegd worden die zich niet verdragen met de principes van de rechtsstaat’. Yesilgöz wil graag het ‘misverstand wegnemen’ dat zij zulke uitspraken door de vingers ziet. Ze belooft dat zij haar grenzen ‘niet zal verleggen’.
Hessel von Piekartz
Opnieuw voelt D66-leider Rob Jetten de VVD-leider aan de tand. Hij wil weten hoe de VVD heeft kunnen accepteren dat Reinette Klever (PVV) als minister van Buitenlandse Handel is toegetreden tot het kabinet.
Hij herinnerde Yesilgöz eraan dat Klever een speld van de Prinsenvlag droeg – de vlag die de NSB hanteerde – en het zwartepietenjournaal presenteerde. Jetten verwacht dat met Klever als minister de deur van het Amerikaanse bedrijfsleven potdicht blijft. Zij vormt daarmee volgens hem een obstakel voor het Nederlands bedrijfsleven.
Yesilgöz wil niet inhoudelijk ingaan op de kritiek van Jetten. ‘De kiezer heeft gesproken’, zegt ze. Ze is van plan het kabinet vanaf vandaag te beoordelen. ‘We gaan nu vooruit.’ Volgens Jetten lijdt Yesilgöz aan een politiek stockholmsyndroom waarbij zij zich heeft uitgeleverd aan Wilders. Hij verwijst naar de kritiek die de VVD-leider eerder had op de benoeming van Faber; ze heeft Fabers ministerschap niet weten tegen te houden.
Avinash Bhikhie
Uitgedaagd door Partij voor de Dieren-leider Ouwehand ontkent VVD-leider Yesilgöz in vele toonaarden dat de VVD het liefst zo snel mogelijk weer uit deze coalitie zou stappen. Ouwehand vermoedt dat de exitstrategie al is opgetuigd met de financiële afspraken die er op aandringen van de VVD zijn gemaakt: ‘De VVD heeft dat slim gedaan. Er zal bezuinigd moeten worden als er geld gevonden moet worden. Dat is de afspraak, maar de VVD weet dat de kans groot is dat Wilders dat niet voor zijn rekening gaat nemen.’ Impliciet verwijst ze naar de Catshuiscrisis van 2012, toen Wilders het eerste kabinet-Rutte verliet na onderhandelingen over nieuwe miljardenbezuinigingen.
Yesilgöz geeft echter geen krimp: ‘Ik denk dat mevrouw Ouwehand en ik echt heel anders in de politiek zitten. Er is een reden dat ik maandenlang heb onderhandeld. Er ligt een hoofdlijnenakkoord waarin wij echt geloven. Ik geloof in een stabiel kabinet dat de rit kan uitzitten. Het getuigt van een cynisch mensbeeld dat wij alleen maar bezig zouden zijn met een exitstrategie terwijl we zoveel politiek kapitaal investeren. Ik zit niet op die manier in de politiek en dat laat ik me ook niet aanpraten.’
Raoul du Pré
Premier Schoof verwees er in de regeringsverklaring al op: dit kabinet heeft minder te besteden. Sterker, er wordt rekening gehouden met tegenvallers waardoor bezuinigingen of lastenverhogingen nodig zijn. Timmermans wil scherp krijgen wat de coalitiepartijen van plan zijn in dit scenario. Hij ziet dat PVV, VVD, NSC en BBB bij tegenvallers zullen bezuinigen op onderwijs, zorg en sociale zekerheden.
Dat beaamt Yesilgöz. Zij maakt duidelijk dat zij het geld liever bij de overheid ophaalt dan de lasten voor het bedrijfsleven te verhogen. ‘Ondernemers en mensen zijn het zat iedere keer de rekening te moeten betalen.’ De VVD levert dit kabinet ook de minister van Financiën. Met Eelco Heinen hebben de liberalen een begrotingshavik in dienst die heeft aangekondigd het mes in de overheidsuitgaven te zetten.
Avinash Bhikhie
Na een uitgebreide dankronde aan de andere coalitiepartners, de formateurs en de ministersploeg, begint VVD-leider Dilan Yesilgöz met een opsomming van alle doelstellingen van het nieuwe kabinet die belangrijk zijn voor haar partij. ‘Ondernemers steunen’, ‘investeren in zinnige klimaatregelen’ en het onderwijs ‘beter maken’.
Op die laatste doelstelling haakt D66-leider Rob Jetten in. Hij werpt Yesilgöz voor de voeten dat het kabinet ‘de grootste bezuiniging van de eeuw’ op onderwijs en wetenschap doorvoert. Hij wil weten of de VVD die alsnog van tafel wil halen. Ondernemers lopen bovendien geld mis doordat er wordt bezuinigd op innovatie, zegt hij.
‘De economie groeit volgens de berekening van het CPB (Centraal Planbureau, red.)’, houdt Yesilgöz vol. ‘Ik ben ervan overtuigd dat we gelijke effecten nastreven, maar dat we dat via andere keuzes voor elkaar krijgen’, gaat ze verder. Volgens Jetten had de plus ‘veel groter’ kunnen zijn als er toch investeringen waren gedaan in onderwijs.
Ook Volt-leider Laurens Dassen vindt dat het nieuwe kabinet een fout maakt door te bezuinigen op onderwijs en wetenschap. Daardoor wordt de kennispositie van Nederland ‘op achterstand gezet’, zegt hij. Dat grote bedrijven naar Nederland komen of hier willen blijven, komt volgens hem juist doordat er in Nederland veel talent is. ‘Dan is het toch ook belangrijk dat we juist blijven investeren?’
Yesilgöz weerspreekt dat er niet wordt geïnvesteerd door het nieuwe kabinet. ‘Ik denk dat de heer Dassen nooit van z’n leven had verwacht dat het grootste investeringspakket van dit kabinet op klimaat zou zijn’, zegt ze. Maar bovenal heeft haar partij ‘politiek kapitaal’ aan de onderhandelingstafel ingezet om ondernemers te ontzien.
Hessel von Piekartz
Wie is Dick Schoof? Van de premier – die jarenlang topambtenaar was en op wie nog nooit een stem is uitgebracht – is weinig bekend over zijn politieke opvattingen. Rob Jetten (D66) wenst Schoof succes toe maar is wel sceptisch. ‘Het voelt gek dat een ongekozen ambtenaar premier wordt. Nederland weet niet waar hij voor staat en welke politieke ideeën hij heeft. Dat is niet onbelangrijk, de premier is immers de belangrijkste vertegenwoordiger van Nederland in het buitenland.’
De D66-fractieleider wil dan ook eerst zien dat Schoof daadwerkelijk een partijloos politicus is, en of dat Schoof – die premier is bij de gratie van Wilders – niet aan de leiband van de PVV-leider loopt. ‘Dat is aan Schoof om de komende tijd te bewijzen.’
Ook Jetten spreekt er schande van dat Faber en Klever – twee politici die tot aan hun aanvaarding van het ministerschap racistische theorieën aanhingen – nu in het kabinet zitten.
Jetten noemt de PVV een partij met een extreme koers, een partij die haat verspreidt en met Wilders een partijleider heeft die veroordeeld is voor groepsbelediging. ‘Je kunt je geschiedenis niet wegpoetsen, die draag je met je mee.’
Avinash Bhikhie
Na een kort debatje tussen SP-leider Jimmy Dijk en Wilders over het openhouden van streekziekenhuizen, zet de PVV-leider een punt achter zijn bijdrage en wordt het debat geschorst voor de lunch. Om 14.45 uur is het woord aan D66-leider Rob Jetten.
Na nog een stevige aanval van CDA-leider Bontenbal die uitspraken van PVV-ministers uit het verleden ‘onfatsoenlijk’ noemt en vindt dat Wilders liegt als hij ze nuanceert, pakt de leider van de grootste regeringspartij zijn verhaal over de verkiezingswinst weer op. ‘Mensen kozen voor hoop en verandering’, zegt Wilders. ‘Nu zeven maanden na de verkiezingen schrijven we geschiedenis.’
Het is voor de PVV ‘absolute prioriteit’ dat het kabinet aan de slag gaat om het aantal asielzoekers ‘fors’ te verminderen. Daar hebben de kiezers volgens Wilders ‘massaal voor gestemd.’
Maar zijn partij heeft ook ‘pijnlijke maatregelen’ moeten nemen. De PVV-leider noemt als voorbeeld het klimaatbeleid, ‘waar we voor hebben getekend’, en ‘we krijgen te maken met financiële tegenvallers’. Dat hoort volgens Wilders bij ‘verantwoordelijkheid nemen’. ‘Daar zijn wij ons als PVV-fractie ontzettend van bewust.’
Wilders belooft dat hij het kabinet vanuit de Tweede Kamer zal controleren en er scherp op zal toezien dat de afspraken in het hoofdlijnenakkoord ook worden uitgewerkt: ‘Klappen als het ons goed bevalt, boos worden als het ons niet bevalt.’
Over onderwerpen die vallen onder de vrije kwesties zal hij ‘een onversneden PVV-geluid laten horen’. ‘Inclusief tegenover ministers van de PVV. Dat is geen dreigement, maar een dualistische belofte.’
Hessel von Piekartz
Ter verdediging van zijn zorgen over de ‘demografische ontwikkelingen’ diept Wilders een anekdote op die hij in het verleden al vaak heeft gebruikt: hoe hij vroeger als VVD-Kamerlid nog woonde in het Utrechtse Kanaleneiland, de wijk zag veranderen en op een gegeven moment voortdurend moest ‘rennen van mijn auto naar mijn huis’ omdat hij achterna werd gezeten door boze wijkbewoners met een migratieachtergrond. ‘Je hebt het gevoel dat je niet meer in je eigen land woont. Waarom mag je daar niet iets van zeggen? Eindelijk staat er een partij op die er iets aan doet en heel veel Nederlanders zijn ons daar dankbaar voor.’
Opvallend in het debat: NSC-leider Omtzigt en VVD-leider Yesilgöz bemoeien zich op geen enkele manier met Wilders’ uitlatingen en laten alles voor zijn rekening.
CU-leider Bikker vindt dat Wilders mensen ‘alle Nederlanders met een vader of moeder van buitenlandse afkomst op afstand zet’.
Denk-leider Van Baarle waarschuwt Wilders dat hij zal moeten wennen aan een veranderend Nederland. ‘Die mensen horen erbij. Het geeft geen pas om te zeggen dat je je niet meer herkent in een land omdat mensen in een djellaba lopen of omdat er een islamitische slagerij in de wijk komt.’
Raoul du Pré
Uitgedaagd door CDA-leider Bontenbal, neemt PVV-leider Wilders duidelijker dan voorheen afstand van uitlatingen over de omvolkingstheorie die PVV-minister Marjolein Faber in het verleden deed. Bontenbal wijst erop dat zij daar nu wel afstand van neemt, maar dat niet deed toen toenmalig premier Rutte haar er twee jaar geleden in de Eerste Kamer al op wees dat er een directe connotatie was met nazi-Duitsland. Ook Wilders zelf zei er toen niets over.
‘Twee jaar lang hebben we niets gehoord. Daarom is dit zo ongeloofwaardig’, aldus Bontenbal over Fabers belofte om de term ‘omvolking’ voortaan niet meer te gebruiken. ‘Ik heb ook geen excuses gehoord. Ik vraag me af of de persoonlijke opvattingen anders zijn geworden.’
Wilders werpt tegen dat Faber ook destijds al tegen Rutte zei dat zij niks met het nazisme heeft. Daar is hij ook van overtuigd. ‘Als ik toen het idee had gehad dat mevrouw Faber die verschrikkelijke omvolkingstheorie, dat waanbeeld dat er plannen zijn om de bevolking te vervangen, echt zou geloven, dan had ik haar er persoonlijk uit gemieterd. Maar mevrouw Faber zit zo niet in elkaar. Zij gelooft dat niet, ze had het niet mogen gebruiken. Dat heb ik geloofd en daarom ben ik nu ook tevreden met het terugnemen van die uitspraak. Mevrouw Faber deugt voor 200 procent.’
Raoul du Pré
Een harde confrontatie tussen Denk-leider Van Baarle en PVV-leider Wilders. Van Baarle vindt dat Wilders en zijn ministers op geen enkele manier geloofwaardig afstand hebben genomen van hun eerdere uitlatingen. ‘Als je jarenlang roept om minder minder minder Marokkanen, zegt dat Marokkanen kolonisten zijn die hier de boel over komen nemen, zegt dat Arnhem geen Arnhemmistan mag worden, je vluchtelingen vergelijkt met rampen, met ziektes, dan is het toch niet gek dat mensen zeggen: daar staat een racist?’
Hij verwijt Wilders dat hij ‘balletje balletje’ speelt. ‘Het heet nu geen omvolking meer maar een zorgelijke demografische ontwikkeling. Maar wat hij blijft doen is Nederlandse moslims wegzetten, kleineren en haat tegen hen aanwakkeren.’ Van Baarle verwijt dat met name ook NSC en VVD, die met Wilders in zee gaan. ‘Racisme en discriminatie zijn geïnfiltreerd in dit kabinet.’
Wilders herhaalt dat zijn partij zich aan het hoofdlijnenakkoord en de rechtsstaatverklaring zal houden, maar ook dat hij als leider van de grootste regeringspartij ‘onversneden en ongecensureerd’ zijn zorgen blijft uiten over de demografische ontwikkelingen.
‘Heel veel mensen maken zich zorgen over de grote steden. In Den Haag is 58 procent van de inwoners nu allochtoon, in Rotterdam 56 procent, in Amsterdam 59 procent. Dat is iets wat je mag benoemen. Daar moet je beleid op kunnen voeren. Je bent geen racist als je zegt dat mensen zich soms niet meer in hun eigen wijk en straat herkennen.’
Raoul du Pré
SP-leider Jimmy Dijk wijst Wilders op bezuinigingen op de zorg die in het hoofdlijnenakkoord staan en volgens hem in tegenspraak zijn met eerdere beloftes van de PVV om juist de portemonnee te trekken voor de gezondheidszorg. ‘Waar bent u in vredesnaam mee bezig meneer Wilders?’
‘Wij zijn bezig met een geweldig kabinet’, antwoordt Wilders, om daarna toe te geven dat het ‘niet allemaal feest’ is. ‘Maar we krijgen wel heel veel voor elkaar’, gaat hij verder, waarna hij een lijst opnoemt van voorgesteld beleid, zoals het halveren van het eigen risico per 2027 en een lastenverlichting. ‘Ik zal ophouden want ik zie dat de heer Dijk nu al spijt heeft van zijn vraag. U zit in de oppositie, en u doet helemaal niets.’
‘Dit noem ik zuur rechts’, reageert Dijk. Wilders weet volgens hem heel goed dat hij zijn eigen beloftes niet is nagekomen. ‘Uw belofte was om het eigen risico morgen af te schaffen, dat doet u niet.’ De PVV’er draagt volgens Dijk juist bij aan de verdere verschraling van de zorg en ontziet tegelijkertijd ‘grote vermogens’. Hij wil van Wilders de toezegging dat hij de regering oproept om niet verder te bezuinigen op de zorg.
Wilders gaat niet direct op die oproep in, maar vindt dat Dijk ‘liegt’ als hij zegt dat de PVV de hogere inkomens en vermogens voortrekt: ‘Allemaal Noord-Koreaanse teksten.’ Het is een ‘platte politieke leugen’, zegt Wilders, al erkent hij dat er misschien extra maatregelen nodig zijn als er de komende tijd financiële tegenvallers komen.
Hessel von Piekartz
PVV-leider Wilders zal als leider van de grootste regeringspartij geen gas terugnemen in zijn islamkritiek. Dat kondigde hij woensdag aan in het debat over de regeringsverklaring.
Volt-leider Dassen verweet hem dat hij met zijn uitlatingen via sociale media niet bijdraagt aan de stabiliteit van het nieuwe kabinet. Vorige week noemde Wilders de islam op berichtenplatform X nog een ‘een walgelijke, verwerpelijke, gewelddadige en haatdragende religie’.
Dat zal hij zo blijven doen, waarschuwde hij Dassen maar ook zijn coalitiepartners. Het valt binnen de afspraken tussen de regeringspartijen, meent Wilders. ‘De islam is een religie als alle anderen, maar islamkritiek kan en mag en zal ik blijven leveren, iedere dag als ik dat wil.’
Daar zullen zijn coalitiepartners mee moeten leren leven, zei hij erbij. ‘Heel veel mensen zullen er nog spijt van krijgen dat ik geen premier ben geworden. Ik ga het PVV-profiel vanuit mijn rol in de Kamer vormgeven.’
Raoul du Pré
PVV-leider Geert Wilders begint zijn bijdrage met superlatieven over het nieuwe kabinet. ‘Wat een fantastische dag is het vandaag’, zegt hij. ‘Heeft u het gezien? Negen bewindslieden in vak K afkomstig van de PVV, vijf ministers en vier staatssecretarissen. Wat ben ik trots op hen.’ Zij zijn volgens Wilders ‘samen met natuurlijk alle andere collega’s’ een ‘symbool van hoop’.
D66-leider Rob Jetten ziet het omgekeerde. ‘Ja, het is gelukt’, zegt hij. ‘Maar wat een ongelofelijke bende heeft de heer Wilders gemaakt van zijn personeelsbeleid. Een aanfluiting, een blamage.’ Jetten verwijst naar de verschillende kandidaten die Wilders in de formatieperiode moest intrekken, zoals de aanvankelijk beoogde PVV-vicepremier Gidi Markuszower en kortstondig informateur Gom van Strien.
Het viel Jetten op dat Wilders in die kwesties ‘niet voor zijn eigen mensen ging staan’. Zo deed hij het vertrek van Van Strien af ‘met een simpel tweetje’, en het intrekken van de kandidatuur voor het ministerschap van Markuszower ‘met een valse tweet’. Jetten vreest dat het kabinet de komende tijd met dezelfde houding van de PVV-leider te maken krijgt: ‘U heeft een spoor van vernieling achtergelaten op het personeelsbeleid, dat belooft weinig goeds.’
Wilders vindt dat hij het op ‘een fatsoenlijke manier’ heeft aangepakt, maar hij erkent dat het proces niet altijd de ‘schoonheidsprijs’ verdiende. Met de nieuwe minister-president verwacht hij een ‘soms stevige, maar vertrouwenwekkende relatie’.
Hessel von Piekartz
Timmermans en Wilders botsen over de kwalificatie die de leider van Groenlinks-PvdA plakt op de PVV-bewindspersonen in het kabinet: dat zijn racisten.
Timmermans verwijst daarbij naar de racistische omvolkingstheorie, een theorie die niet alleen Wilders, maar ook ministers Faber (Asiel en Migratie) en Klever (Buitenlandse Handel en Ontwikkelingshulp) de afgelopen jaren hebben gebezigd. Ook nadat onder meer Faber er door oud-premier Rutte op is gewezen dat die theorie wortels heeft in het nazisme, gingen zij en haar partij ermee door.
Uitspraken die Wilders en zijn bewindspersonen hebben gedaan over moslims en vluchtelingen, door ze onder meer te vergelijken met parasieten, doet Timmermans denken aan hoe Joden in de jaren dertig van de vorige eeuw in nazi-Duitsland werden bejegend.
Wilders schreeuwt Timmermans toe dat er bij de PVV geen racisten zijn. Wilders vindt dat zijn bewindspersonen voldoende afstand hebben genomen van de omvolkingstheorie en lijkt erop te wijzen dat de PVV zich nu wel bewust is van nazistische lading van die theorie. ‘We hebben daar afstand van genomen.’
Voor Timmermans is deze stap ongeloofwaardig. In de kern blijft de PVV een partij waarvan het fundament uitsluiting is, onderstreept hij. Hij wil van premier Schoof weten waarom deze heeft ingestemd met Faber en Klever als ministers in zijn kabinet.
Timmermans zal in tweede termijn een motie van wantrouwen indienen tegen deze twee PVV’ers, kondigt hij alvast aan. ‘Voor het eerst zit een partij met extreemrechtse ideeën in vak K’, aldus Timmermans. ‘Wilders is Wilders en zal nooit veranderen. VVD en NSC, jullie rijden een Trojaans paard onze democratische rechtsstaat in.’
Avinash Bhikhie
Het nieuwe kabinet moet de hand ‘steviger op de knip houden’ dan het vorige, zegt Schoof. ‘De bomen groeien niet langer tot in de hemel, en toch willen wij ervoor zorgen dat mensen meer geld in de portemonnee krijgen.’ Daarvoor moeten de nieuwe bewindslieden ‘onvermijdelijke keuzes maken’.
Als voorbeeld noemt Schoof de btw-verhogingen op cultuur, de bezuiniging op ontwikkelingshulp, de afschaffing van de maatschappelijke diensttijd en een ‘stevige ingreep in het ambtenarenapparaat’. Daarmee hoopt het kabinet de rijksbegroting binnen de Europese norm te houden. Maar als er toch meer tegenvallers komen, ‘zullen we daarnaar handelen’, benadrukt Schoof. ‘Niet omdat het moet van Europa, maar om onze kleinkinderen te behoeden voor een schuld.’
Dat brengt hem ook op het antwoord op de vraag die hem de afgelopen weken het meest is gesteld: waarom zei hij ‘ja’ toen hij gevraagd werd voor het premierschap van dit kabinet? Schoof: ‘Het is een positie waar ik nooit naar heb gestreefd, een wonderlijk lot dat onverwachts op mijn pad is gekomen. Natuurlijk is het moeilijk om nee te zeggen tegen zo’n eervol verzoek, niets menselijk is mij vreemd.’ Maar volgens Schoof is met name het dienen van het publieke belang zijn drijfveer. ‘Dat is het mooiste wat er is’, zo rondt hij zijn verhaal af.
Hessel von Piekartz
Premier Schoof benadrukt dat ook onderwerpen die niet in het hoofdlijnenakkoord geheel zijn uitgewerkt alsnog urgentie verdienen. Er is immers ‘ruimte gelaten voor verstandige voorstellen van de Kamer’. Als voorbeeld noemt hij bestaanszekerheid, dat naast lonen en arbeidsmarkt ook raakt aan onderwerpen als wonen en veiligheid.
Daarom kijkt Schoof ook nadrukkelijk naar de Kamer en de linkse oppositie. ‘Ik reken daar ook een beetje op nu zoveel partijen van links tot rechts bestaanszekerheid een hoofdthema hebben gemaakt.’
Schoof gaat daarna nog kort in op de afspraken die zijn gemaakt over de rechtsstaat en die al in een ‘vroeg stadium’ zijn vastgelegd. ‘Dat betekent dat de rechtsstaat voor ons een gegeven is’, zegt hij. ‘Alles wat ik daar meer over zeg, doet afbreuk aan de volstrekte duidelijkheid daarvan.’
Hessel von Piekartz
Een van de beloftes die Schoof maakt is om het vertrouwen in de overheid te herstellen. De toeslagenaffaire is een van de zichtbaarste schandalen waar de overheid lijnrecht tegenover de burger kwam te staan, net als bij de Groningse gaswinning. Maar ook de woningcrisis en het gevoel dat de politiek geen grip heeft op het migratiedossier heeft het vertrouwen in de overheid weinig goed gedaan.
Hoe dat vertrouwen hersteld wordt, is nu nog niet duidelijk. Dat zal afhangen van de uitwerking van de plannen uit het hoofdlijnenakkoord en of die de problemen zullen oplossen. De komende twee maanden werkt het nieuwe kabinet de plannen van Wilders, Yesilgöz, Omtzigt en Van der Plas verder uit in een regeerprogramma met concrete voorstellen.
Ook hier waarschuwt Schoof dat zal moeten blijken hoe het extraparlementaire experiment zal uitpakken. 'Dat zullen we werkende weg met elkaar ontdekken en vormgeven’, zei hij.
Avinash Bhikhie
Minister-president Dick Schoof is begonnen aan de regeringsverklaring in de Kamer en daarmee aan de eerste confrontatie van het kabinet met de oppositie. Hij trapt af met een verwijzing naar zijn grote sportheld, hardloopster Sifan Hassan, die zich voor haar eerste marathon afvroeg waar ze ‘in vredesnaam aan begon’. ‘Maar ze was nieuwsgierig hoe ver ze kon komen’, zegt Schoof. ‘Ik sta hier vandaag een beetje met hetzelfde gevoel en dezelfde adrenaline.’
Schoof ziet er naar uit om te beginnen met het uitwerken van het hoofdlijnenakkoord, dat volgens hem recht doet aan de verkiezingsuitslag. Die was volgens hem ‘een glasheldere opdracht aan de politiek: luister naar ons, luister naar onze zorgen.’
‘De grootste van die zorgen is asiel en migratie. Dat is hoe je het ook wendt of keert het springende punt’, gaat Schoof verder. Volgens de premier leggen asielmigratie, arbeidsmigratie en studiemigratie ‘een te grote druk op ons land’. Ook de maatschappelijke samenhang gaat daardoor verloren. ‘Die zorg is reëel, je zult maar in Ter Apel of Budel wonen.’
De premier benadrukt dat ‘elke aanpak, elke oplossing’ met de ‘erkenning van die realiteit’ begint. ‘Juist ook om te zorgen dat er draagvlak blijft voor de opvang van echte vluchtelingen.’
Hessel von Piekartz
Ze is pas een dag minister, maar de Tweede Kamer gaat vandaag al oplossingen eisen van Femke Wiersma voor de acute mestcrisis. Die lijken er niet te zijn, dus de BBB-bewindsvrouw zal zich met blufpoker door haar eerste Kamerdebat moeten slaan.
De oplossing die de BBB steeds heeft bepleit, is dat de Europese Commissie simpelweg moet terugkomen op haar besluit. Voormalig landbouwminister Adema heeft vele malen in de Tweede Kamer herhaald dat de Commissie onwrikbaar is op dit punt, maar in het hoofdlijnenakkoord staat toch weer dat het nieuwe kabinet (in de persoon van Wiersma) ‘alles op alles’ moet zetten om de Commissie te vermurwen.
Het kabinet-Schoof met de radicaal-rechtse PVV is een breuk met onze politieke traditie, zegt Frans Timmermans vandaag in een interview met de Volkskrant. De GL-PvdA-leider zet zich schrap voor een harde confrontatie, die mogelijk woensdag al begint met een motie van wantrouwen. ‘Ik zal consistent zijn in mijn opstelling en dan moet je afwachten waar dat vandaag toe leidt. Maar dat er bij GroenLinks-Partij van de Arbeid geen vertrouwen is in deze club, dat is wel duidelijk.’
Lees hier het hele interview met Timmermans.
Goedemorgen! De Tweede Kamer gaat vandaag in debat over het beleid van het nieuwe kabinet onder leiding van premier Dick Schoof. Zijn kabinet werd gisteren op Paleis Huis ten Bosch beëdigd. In dit blog wordt het debat de komende uren gevolgd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant