Het massaalste verkiezingsjaar uit de geschiedenis kan de geschiedenis ingaan als het jaar dat de democratie verloor. Begin dit jaar maakten 76 landen zich op voor nationale verkiezingen, en daar kwamen Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk nog bij. In Parijs crasht ‘Jupiter’-President Macron en wint extreemrechts. Trump marcheert dwars over een haperende Joe Biden terug het Witte Huis in. En op Huis ten Bosch staat vandaag de eerste regering aangevoerd door extreemrechts op het bordes.
Democratie en verkiezingen lijken versmolten tot een tandem. Maar het instrument, verkiezingen, bedreigt de bestuursvorm die zoveel mogelijk vrijheid biedt aan zoveel mogelijk mensen. Toen Amerika en Frankrijk eind 18de eeuw hun eerste verkiezingen organiseerden, was er geen TikTok. Politieke uitdagers bestreden elkaar op basis van een redelijk gedeeld beeld van de werkelijkheid. Interpretaties liepen uiteen, maar over de feiten was vaak consensus.
Je zou kunnen zeggen dat de laatste vijfhonderd jaar, na gedrukte boeken, de kranten in de 19de eeuw en later radio en tv, er een convergentie was van het wereldbeeld. Massamedia faciliteerden de massademocratie. Twintig jaar geleden stokte dat proces met de eerste Facebookpagina’s. Sociale media zorgden voor divergentie; ze versplinterden het wereldbeeld.
Over de auteur
Marcia Luyten is journalist en columnist van de Volkskrant. Luyten presenteerde Buitenhof en werkte zes jaar in Afrika. Ook schreef ze onder meer Het geluk van Limburg en de biografie Moederland, de jonge jaren van Máxima Zorreguieta. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier de richtlijnen van de Volkskrant.
Altijd was pathos belangrijk in de politiek; het vuur of de bezieling gloeide onder de feiten en sprak het gevoel aan. Maar online heeft de populist zich van feiten ontdaan. Emotie is leidend. De Universiteit van Amsterdam onderzocht waarom mensen zich aangetrokken voelen tot populisten. Niets bleek krachtiger dan de negatieve emoties angst, woede en minachting. De angst (voor vreemdelingen ), woede (jegens ‘de elite’) en minachting (voor Frans Timmermans) worden aangewakkerd, waarna de populist komt met waanoplossingen voor zelf opgeblazen fantomen.
Ook bewezen geschiktheid is op de electorale markt weinig waard. Gaat het om prestaties, dan hoort Joe Biden tot de groten in de Amerikaanse geschiedenis. Investeringen in infrastructuur, florerende economie, ferm tegen China en Rusland, wapenwetgeving, meer medische zorg en grote stappen in de energietransitie; zelden was een president effectiever in zijn eerste termijn. Zoals ook Macron met grote hervormingen achterstallig onderhoud aandurfde. Ondanks verwoede tegenstand bracht hij de pensioenleeftijd naar 64. Maar de gemiddelde Fransman haat werken en Amerikanen verwachten van hun presidentskandidaat een show.
Al voordat sociale media de overhand kregen, hinderde het electorale systeem de democratie. Machtsbehoud werd het belangrijkste doel van regeren. Na gewonnen verkiezingen draait het om winnen van volgende verkiezingen. Dat baart kortetermijnbeleid, angst voor hervormingen en een praktijk van zoeken maar nooit vinden van wat nodig is om verantwoording af te leggen – nota’s, bonnetjes, sms’jes, herinneringen. De voor democratie zo fundamentele afspraak – we verlenen jou macht, op voorwaarde dat je achteraf uitlegt wat daarmee is gedaan – is te vaak geschonden.
Voordat verkiezingen meer autocraten machtigen om als Orbán de democratische rechtsstaat af te breken, moeten we de basis van democratie opnieuw overdenken. En haar opnieuw inrichten. Verkiezingen en referenda zijn niet bedacht voor een wereld met sociale media. Democratie moet daarom terug naar haar basis, weg van de massa. Misschien is dat: terug naar groepen burgers die hun democratische plicht vervullen door over complexe problemen te praten, te delibereren. Op basis van grondige uitleg en kennis bepalen zij in een burgerberaad de koers.
Kan niet bestaat niet. In 1789 was het een helse klus om met postkoetsen door heel de Verenigde Staten federale verkiezingen te organiseren, toch werd George Washington de eerste verkozen president. Zo kan 2024 ook geschiedenis schrijven als het jaar dat burgers nieuwe instrumenten aandragen voor de democratie, en zich gepassioneerd ontfermen over hun grootste goed.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant