Maandagochtend overleed de Albanese schrijver Ismail Kadare op 88-jarige leeftijd. Zijn leven en werk, met hoogtepunten als Kroniek in steen, De regentrommen en Een breuk in april, bieden volop stof tot nadenken over de verstrengeling van dictatuur en kunstenaarschap.
Groot schrijverschap kan overal ter wereld opbloeien. Hoe het meest geïsoleerde en repressieve land van Europa, de Volksrepubliek Albanië, een van de grootste schrijvers van de 20ste eeuw kon voortbrengen, blijft een fascinerende kwestie. Minstens zo fascinerend is dat die schrijver zijn beste werk schiep in de grimmigste jaren van de Albanese communistische dictatuur.
Maandagochtend overleed Ismail Kadare op 88-jarige leeftijd in de Albanese hoofdstad Tirana, maar de laatste 33 jaar van zijn leven woonde hij in Parijs. Hij verliet Albanië in 1991, op het moment dat de dictatuur bezweek. Veel beschouwers van zijn werk zouden later stellen dat hij zijn literaire genie toen in zijn thuisland achterliet. Het niveau van zijn romans uit de jaren zestig en zeventig zou hij in Parijs nooit meer halen.
Over de auteur
Olaf Tempelman is redacteur van de Volkskrant. Van 2000 tot 2008 was hij correspondent in Oost-Europa.
Kadare’s leven en werk bieden volop stof tot nadenken over de verstrengeling van dictatuur en kunstenaarschap. Een interessante hypothese is dat alle restricties waaraan hij was onderworpen zijn creativiteit aanscherpten, en hem versneld deden uitkomen waar hij echt wilde uitkomen.
Schrijvers uit landen waar alles kan en mag, die hebben de luxe om dingen uit te proberen en verkeerde wegen in te slaan. Een auteur die in angst leeft of hij wel kan blijven schrijven, die werkt met een gevoel van urgentie en moet zich beperken tot het essentiële.
Toen Ismail Kadare in 1936 in Gjirokastër werd geboren, was Albanië een koninkrijk. Hij was een kind toen Albanië een volksrepubliek werd, onder leiding van de lokale partisanenvoorman Enver Hoxha. Die ontpopte zich tot stalinistisch dictator en sloot het land vanaf de jaren zestig hermetisch af van de buitenwereld.
Net als Kadare kwam Hoxha uit Gjirokastër. Hij was er naar dezelfde Franse school geweest en kende er dezelfde mensen uit het intellectuele milieu. Vanaf het begin had deze dictator een ongezonde belangstelling voor Kadare’s schrijverschap.
Dat Kadare zijn beste boeken schreef terwijl hij onderhevig was aan de strengste censuur van Europa, had veel te maken met zijn vermogen zijn angsten en trauma’s te gebruiken in romans die hij in andere tijden situeerde. Op 27-jarige leeftijd, in 1963, debuteerde hij op verpletterende wijze met De generaal van het dode leger, waarin een Italiaanse officier terugkeert naar het Albanië waar hij namens Mussolini een ravage aanrichtte.
In misschien wel Kadare’s mooiste boek, Kroniek in steen uit 1971 (ook in omloop als De kroniek van de stenen stad ), zien we de oorlogsjaren in Gjirokastër, de stenen stad, door de ogen van een jong kind. Op verbluffende wijze speelt de auteur met het perspectief van een zesjarige, met zinnen als: ‘Wat een domme rivier! dacht ik. Elke winter probeert ze aan de voet van de stad te knagen.’ En: ‘Ik had medelijden met de grote kamer, die na de bommen door iedereen in de steek werd gelaten.’
Een ander hoogtepunt, De regentrommen uit 1970, speelt in het Ottomaanse Rijk van de 15de eeuw. Een breuk in april uit 1978, pas onlangs in het Nederlands verschenen, gaat over bloedwraak in het koninkrijk Albanië van het interbellum. De communistische machthebbers probeerden archaïsche tradities als de bloedwraak uit te roeien, maar introduceerden zelf volop alternatieve wrede praktijken. Zoals de hoofdpersoon uit Een breuk in april onderhevig was aan wrede bloedwraakregels, zo was Ismail Kadare onderhevig aan wrede regels van het Hoxha-regime. En alleen Kadare wist van de nood een deugd te maken.
Dat hij uitgerekend toen de dictatuur instortte naar Parijs vertrok, viel in Albanië in slechte aarde. Jarenlang werd hij in zijn thuisland verguisd als ‘regimeschrijver’ of ‘schoothondje van Hoxha’. Dat hij de Nobelprijs voor de Literatuur nooit heeft gekregen, is verklaard uit bezwaren van het Nobelcomité tegen zijn verstrengeling met het oude regime.
Er werd ook jarenlang campagne gevoerd tegen een mogelijke bekroning door een deel van de Albanese literaire wereld. In 2005 was Kadare wel de eerste laureaat van de internationale versie van de Booker Prize. In 2009 kreeg hij ook nog de belangrijke Spaanse Prins van Asturiëprijs.
Aan het eind van zijn leven gaf hij indirect antwoord aan al zijn critici in een roman die de facto een essay is, Onenigheid aan de top. Kadare vergelijkt hierin een telefoontje dat hij in 1964 van Enver Hoxha kreeg met een telefoontje dat Boris Pasternak in 1934 kreeg van Stalin. Pasternak was volledig uit het veld geslagen, ook Kadare schrok zich rot. Aanwezigen hoorden hem ‘bedankt… bedankt…’ stamelen, en schamperden naderhand over zijn ‘onderdanigheid’. Twee zinnen staan in Onenigheid aan de top voortdurend tussen de regels: ‘Jullie moesten eens weten hoe het voelt als een tiran je in de gaten houdt’ en ‘Oordeel niet te snel’.
Stalin en Hoxha probeerden hun literaire genieën in de tang te houden met een mengsel van lof en straf, prijzen en geselingen. En beiden misten doel. ‘Anders dan een tiran, verlangt kunst geen genade – ze kan ons die alleen maar schenken’, wist Kadare.
De tiran kan de schrijver gevangen zetten, hij kan hem huisarrest geven, hij kan hem een visum voor het buitenland weigeren, maar over een visum voor de belangrijkste bestemming gaat hij niet.
3x ISMAIL KADARE
• Het werk van Ismail Kadare verscheen in 45 taalgebieden, zijn beroemde debuut De generaal van het dode leger werd in 1983 in Italië verfilmd, met Marcello Mastroianni in de rol van de Italiaanse hoofdpersoon, generaal Ariosto.
• In zijn dankwoord bij het ontvangst van Man Booker International Prize in 2005 relativeerde Kadare de rol van de dictatuur in de totstandkoming van zijn werk: ‘We steunden elkaar terwijl we probeerden literatuur te schrijven alsof dat regime niet bestond.’
• Na zijn vertrek en de instorting van de dictatuur kreeg Kadare in Parijs meerdere malen bezoek van Albanese politici, die hem probeerden over te halen zich kandidaat te stellen voor het ceremoniële presidentschap van Albanië. Hij zei altijd ‘nee’.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant