In de tweede verkiezingsronde komende vrijdag staan veel Iraniërs opnieuw voor de keuze: thuisblijven of de hervormingsgezinde Masoud Pezeshkian aan de overwinning helpen.
De enige gematigde kandidaat in de race, Masoud Pezeshkian, heeft vrijdag de meeste stemmen behaald bij de presidentsverkiezingen in Iran. De 70-jarige hartchirurg en oud-minister van Gezondheid kreeg 42,5 procent. De hardliner Saeed Jalili kwam uit op ruim 38 procent. De officiële opkomst was met 40 procent lager dan ooit bij verkiezingen in Iran.
In Teheran was na het bekend worden van de uitslag zaterdag van enige geestdrift dan ook niets te merken. Het was een weekend als alle andere, met drukbezochte bazaars en straten vol auto’s. Ook in de voorafgaande campagne was de stemming uiterst lauw.
Over de auteur
Rob Vreeken is correspondent in Istanbul voor de Volkskrant. Hij schrijft over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden. Voorheen specialiseerde hij zich op de buitenlandredactie in mensenrechten en het Midden-Oosten.
Vrijdag 5 juli volgt een tweede ronde, nu alleen tussen Pezeshkian en Jalili. Als Pezeshkian dan opnieuw het hoogst scoort, krijgt Iran een president die de steun geniet van (een deel van de) hervormers. Hij zet zich af tegen de harde koers van mensen als oud-president Ebrahim Raisi. Diens dood door een helikopterongeluk vorige maand maakte de verkiezingen noodzakelijk.
Jalili zou ideologisch gezien Raisi’s vanzelfsprekende opvolger zijn. Ook hij staat op zeer goede voet met Irans Opperste Leider, ayatollah Ali Khamenei. De derde kandidaat, de conservatief Mohammed Ghalibaf, heeft zijn aanhang (13 procent) opgeroepen op Jalili te stemmen. Om te kunnen winnen, moet Pezeshkian thuisblijvers alsnog naar de stembus zien te krijgen.
Als hij inderdaad president wordt, zal hij een manier moeten vinden om met Khamenei om te gaan. In het systeem van de Islamitische Republiek bepaalt die de politieke koers. De president is eerder een soort premier, die het reeds uitgestippelde beleid moet uitvoeren. Met name internationaal heeft hij weinig speelruimte.
Vorige hervormingsgezinde presidenten kwamen achter de schermen geregeld in botsing met Khamenei. Uiteindelijk liep elke president met zijn kop tegen de muur. De Opperste Leider en zijn hofhouding hebben het voor het zeggen in Iran.
Het verschil met zijn voorgangers is dat Pezeshkian bij voorbaat heeft gezegd het gezag van de Opperste Leider te aanvaarden. Hij zal opereren ‘binnen diens kaders’. Waarschijnlijk zei hij dit ook om überhaupt tot de race te worden toegelaten.
In Iran bepaalt de Raad van Hoeders (waarvan de leden direct dan wel indirect door Khamenei worden benoemd) wie zich bij verkiezingen mag kandideren. Van de 86 personen die zich hadden aangemeld als presidentskandidaat, kwamen er slechts zes door de ballotage. Uitgesproken hervormers werden afgewezen, evenals vier vrouwen.
Pezeshkian was de enige gematigde onder de zes toegelaten kandidaten, naast conservatieven en hardliners. Al spoedig kreeg hij de steun van mensen uit het hervormingsgezinde kamp, zoals Ali Khatami, president van 1997 tot 2005. Daarmee stegen in korte tijd zijn kansen.
Het is de vraag of het regime dit had voorzien. Mogelijk mocht Pezeshkian meedoen omdat de indruk moest worden gewekt, ook naar de buitenwereld, dat er echt iets te kiezen viel. In dat scenario zou een overwinning van Pezeshkian een soort bedrijfsongeval zijn, het gevolg van een misrekening.
Wellicht komt een presidentschap van Pezeshkian Khamenei echter wel degelijk van pas. Het kan de druk op de ketel mogelijk doen verminderen. De onvrede is immers groot: over de economische malaise, het internationaal isolement en de onvrijheden, met name voor vrouwen.
Eind 2022 beleefde de Islamitische Republiek een van de grootste crises uit haar 45-jarige bestaan, toen keihard een eind werd gemaakt aan de protesten na de dood van de 22-jarige Mahsa Amini. Zij was mishandeld nadat ze was gearresteerd omdat ze niet aan de kledingvoorschriften voldeed.
Het neerslaan van de beweging heeft de lethargie onder kiezers vergroot. Veel Iraniërs willen niet langer stemmen voor een regime dat grof geweld pleegt tegen jonge mensen die meer vrijheid eisen. Door het politieoptreden kwamen 551 mensen om het leven, onder wie 68 kinderen. Honderden raakten een of beide ogen kwijt. Zeven betogers kregen de doodstraf.
‘Ik heb overwogen Pezeshkian te stemmen’, zei Roya, een 74-jarige gepensioneerde lerares, vorige week tegen de Volkskrant. ‘Hij heeft goede plannen en hij is integer. Maar dinsdag besloot ik niet te gaan stemmen. Bij het ontwaken zag ik opnieuw de doodgeschoten en verwonde kinderen voor me. Ik huilde. Met mijn stem zou de regering goede sier maken. Dat kan ik die kinderen en hun ouders niet aandoen.’
Het merendeel van de kiezers besloot thuis te blijven, uit desinteresse, protest of een mix van beide. Op sociale media was opgeroepen tot een boycot: met een lage opkomst zou het regime in zijn hemd staan. Artiesten en dissidenten als Nobelprijswinnaar Narges Mohammadi steunden de oproep.
Een deel van degenen die voorheen nog verandering binnen het systeem mogelijk achtten, heeft alle hoop opgegeven. Zij geloven dat alleen een volksopstand fundamentele verandering kan brengen. Andere veranderingsgezinde Iraniërs daarentegen gaven de minst conservatieve kandidaat van het stel - Pezeshkian - toch maar een kans. Tot volle stembureaus leidde dat niet.
Bij de presidentsverkiezingen van 2021 kwam 48 procent van de kiezers opdagen, ook toen al een blamage. Het was de autoriteiten er alles aan gelegen de opkomst dit keer op te krikken. Dinsdag nog zei Opperste Leider Khamenei dat een hoge opkomst ‘de vijanden van de Islamitische Republiek zal doen zwijgen’. In Teheran bereikte de opkomst een diepterecord: 23 procent.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant