Als een eenzijdige liefde, zo ziet de Oekraïense politicoloog Anton Shekhovtsov de laissons tussen Rusland en Europees radicaal-rechts. Waar zij Rusland ophemelen als antimodern rolmodel, beschouwt het Kremlin hen enkel als instrument in hun informatieoorlog. ‘Hun motieven zijn puur opportunistisch.’
Als politicoloog Anton Shekhovtsov (46) wil laten zien waar de politieke oorlogsvoering van Rusland in Europa toe kan leiden, verwijst hij graag naar Duitsland. Om precies te zijn naar de zogenoemde ‘Patriotische Union’, een groep van 69 extreemrechtse Reichsbürger die momenteel terechtstaat voor het beramen van een gewelddadige staatsgreep.
Op het eerste gezicht deze groep vooral een excentriek gezelschap van complotdenkers, bestaand uit een paar ex-militairen, politici van de extreemrechtse AfD en een waarzegster, onder leiding van een prins op leeftijd, Heinrich XIII Prinz Reuss. Maar dit absurdisme bedriegt. De leden van de groep bleken bij hun arrestatie in december 2022 te beschikken over een indrukwekkend wapenarsenaal. Ook hadden ze uitgewerkte plannen voor een bestorming van het Rijksdaggebouw in Berlijn en het lamleggen van het elektriciteitsnet.
Én ze waren er vast van overtuigd dat Rusland hen te hulp zou schieten. Uit de aanklacht van het Duitse OM tegen de groep, blijkt dat de leden van de Patriotische Union hoopten op wapenleveringen en zelfs speculeerden over een grootschalige inval, net als in Oekraïne.
Ze zochten actief contact met Russische diplomaten in Duitsland, wat in het najaar van 2022 leidde tot een bezoek van Prinz Reuss aan het Russische consulaat in Leipzig. Wat hij daar besprak is onbekend. Maar volgens Duitse mediaberichten zou de prins een brief aan Poetin persoonlijk hebben overhandigd, waarvan niet duidelijk is of hij het Kremlin ooit heeft bereikt.
Anton Shekhovtsov schrijft over de denkbeelden van de complotdenkers rond de prins in de recent verschenen bundel Russia and the far-right, over de Russische invloed op radicaal-rechtse partijen en groeperingen in Europa, uitgegeven door het International Center for Counter Terrorism (ICCT) in Den Haag.
Voor zover nu bekend is, gaven Russische personen of instanties geen opdracht voor het voorbereiden van een coup en lag al het initiatief bij de ‘Reichsbürger’, zei Shekhovtsov in een Zoom-gesprek vanuit zijn kantoor in Wenen. ‘Dit gaat dus verder dan de klassieke vormen van beïnvloeding waarin er sprake is van een uitwisseling van informatie. Hier is Rusland een inspirator.’
Anton Shekovtsov is een bedachtzaam formulerende man met grijze ogen achter een smal montuur. Hij groeide op in de Oekraïense stad Sevastopol, die Rusland in 2014 in strijd met het internationaal recht heeft geannexeerd. Sinds zijn studententijd verdiept hij zich in de liaisons tussen de Europese rechterflank en Rusland, wat in 2018 resulteerde in een proefschrift aan het London University College. Vanuit Wenen bestiert hij nu een eigen onderzoeksinstituut, het Centrum voor Democratische Integriteit.
Waarom vindt u Rusland zo gevaarlijk in die rol van inspirator of muze, zoals u het in het boek ook noemt?
‘Deze groep Reichsbürger heeft gezien dat Rusland overal in Europa politici steunt die tegen het establishment en pro-Poetin zijn, ze weten dat Rusland Oekraïne is binnengevallen. Op basis van al die ontwikkelingen geloofden ze dat Rusland hen ook zou helpen als zij zelf eerst zelf in actie zouden komen. Inspiratie werkt proactief, het zet aan tot zelf handelen. Dit kan leiden tot serieuze bedreigingen voor de veiligheid in Europese landen.’
Shekhovtsov wijst erop dat operaties van Rusland in de EU een steeds rücksichtsloser karakter krijgen. Hij verwijst naar Russische oppositieleden in ballingschap, die de afgelopen maanden in elkaar werden geslagen, zoals de in Litouwen wonende Leonid Volkov. Hij had goede banden met de onder verdachte omstandigheden in een strafkamp overleden oppositieleider Aleksej Navalny.
Ook circuleren er in het veiligheidsdienstencircuit sterke aanwijzingen dat Rusland voor dit soort klussen steeds vaker criminele netwerken inhuurt. Shekhovtsov noemt de pogingen om de militaire steun aan Oekraïne te saboteren; de verdachte brand in een wapenfabriek in Berlijn vorige maand en de arrestatie van Duitsers met Russische wortels in Beieren, die ervan worden verdacht de infrastructuur voor militaire hulp aan Oekraïne te bespioneren.
‘Het is goed mogelijk dat mensen dit soort acties als voorbeeld beschouwen en denken: wij weten wat de Russen willen en wij bedenken zelf hoe we daaraan kunnen bijdragen. Het resultaat presenteren we dan achteraf aan het Kremlin, hopend op een beloning.’
Hoe stuurt Rusland al deze beïnvloedingscampagnes in Europa aan?
‘Er is geen centrale coördinatie. Ook in Rusland inspireert het Kremlin organisaties om activiteiten op touw te zetten waarvan ze geloven dat ze zullen worden beloond als ze succesvol zijn. Natuurlijk zijn er officiële instanties betrokken, zoals veiligheidsdiensten, ambassades en andere door de overheid aangestuurde organisaties, en vanzelfsprekend socialemediaexperts en online influencers. Maar er is geen overkoepelende strategie.’
‘Over zijn wensen is Poetin glashelder. Iedere Rus weet dat hij de oorlog wil winnen en de steun van het Westen voor Oekraïne wil ondermijnen. Daarmee ontstaat er een raamwerk waarbinnen organisaties zelf bedenken wat ze kunnen doen, op basis van hun expertise en hun netwerk.
‘Het is belangrijk om te onthouden dat Rusland radicaal-rechts in Europa niet ziet als bondgenoot en dat hun motieven puur opportunistisch zijn. Rusland wil zo dicht mogelijk bij de macht komen, de mensen beïnvloeden die beslissingen nemen en beleid maken. Of dat nu extreemrechts is, links, of het midden. Het enige wat telt is het resultaat.’
Bij de radicaal-rechtse partijen en netwerken in Europese landen is wél sprake van echte liefde. Ze hemelen Rusland al jaren op op als conservatief, nationalistisch, autoritair, christelijk en antimodern rolmodel en daarmee als tegenhanger van alles wat er in hun ogen mis is met het progressieve politieke establishment in Europa.
De banden tussen Rusland en radicaal-rechts in Europa gaan terug tot het begin van deze eeuw en de vroege jaren van het tijdperk Poetin. Shekhovtsov beschrijft in zijn in 2017 verschenen boek Tango Noir hoe de Russen probeerden uit hun politieke isolement te breken door contacten te leggen met Rusland-vriendelijke politici in de Europese Unie. En hoe die Russen vaststellen dat de meeste deuren voor hun invloed gesloten blijven, behalve die op de rechterflank, het toen nog Front National in Frankrijk en Lega Nord in Italië, de Oostenrijkse FPÖ en later ook de PVV en FvD in Nederland.
Wanneer zijn beïnvloedingsoperaties vanuit Russisch oogpunt geslaagd?
‘Het is een soort blokkentoren, opgebouwd uit drie stappen van succes. De eerste stap is bereikt als een pro-Russische boodschap of narratief de Europese mainstream bereikt. Bijvoorbeeld via een resolutie van een Rusland-vriendelijke partij die wordt besproken in het parlement van een Europees land. De resolutie hoeft niet te worden aangenomen. Het is al een succes als het op de agenda staat en er media-aandacht is.
‘Stap twee is dat zo’n narratief wordt beschouwd als een legitiem standpunt, gewoon als een bepaalde kijk op een zaak. Dat gebeurt maar zelden. En de derde stap zou zijn dat het Russische verhaal geldt als het enige juiste. Dat is nog nooit voorgekomen.
‘Maar dat geeft niet, want met het bereiken van de eerste stap oefent Rusland succesvol invloed uit op de Europese publieke opinie. Bijvoorbeeld via het ‘vredesnarratief’, het idee dat Rusland eigenlijk vrede wil in Oekraïne en dat de NAVO de provocateur is.
‘Dat is een gerecyclede Sovjet-tactiek uit de Koude Oorlog, om Rusland neer te zetten als vreedzame macht die zich verzet tegen het westerse militarisme en imperialisme. Maar je ziet dit idee overal in Europa opduiken in mainstreamdiscussies over de toekomst van Oekraïne; het resultaat van geslaagde beïnvloeding.’
Hoe verklaart u het Russische succes?
‘De verklaring is zo simpel dat hij een beetje primitief is: er is succes omdat ze zo actief zijn, met al die verschillende methodes die ze tot hun beschikking hebben. In een artikel vergelijk ik Russische strategie in de informatieoorlog met hun strategie op het slagveld: die van de ‘vleesgolven’, het opofferen van mensen als kanonnenvoer. Winnen op basis van aantallen. In de informatieoorlog handelt Rusland hetzelfde. Ze proppen de Europese informatiesystemen zo vol met berichten en narratieven, dat er altijd wel een paar doorsijpelen naar de mainstream.’
De afgelopen maanden lijkt er sprake van een opeenstapeling van onthullingen over verdachte banden tussen rechtse politici en Rusland, met als hoogtepunt de zaak rond de Russische nieuwswebsite Voice of Europe, die politici in Europa zou hebben betaald voor het verspreiden van Kremlinpropaganda. Hoe komt dat?
‘Ik heb vooral het idee dat overheden en media in de aanloop naar de Europese verkiezingen zo veel mogelijk verhalen over Russische beïnvloeding opdisten, met de bedoeling om radicaal-rechts te beschadigen. Het meeste was niet echt nieuw, de verdenkingen rond Voice of Europe zeker niet.
‘De Russische informatieoorlog tegen het Westen draait al tweeënhalf jaar op de hoogste versnelling, sinds de grootschalige inval in Oekraïne, begin 2022. Die strijd wordt met allerlei middelen gevoerd: op sociale media, met cyberspionage, steeds vaker ook met sabotage en gewelddadige afrekeningen. Het beïnvloeden van Rusland-vriendelijke politici is een onderdeel van deze strategie.
‘Voor de oorlog waren de Russen uit op politieke destabilisering in het algemeen. Ze richtten hun operaties voornamelijk op Duitsland, Frankrijk en Italië, landen die Moskou beschouwt als de politieke en economische motor van Europa. Nu is het doel heel veel specifieker: Rusland wil de westerse steun aan Oekraïne stoppen. Omdat het winnen van de oorlog voor de Russen van existentieel belang is, zie je dat ze alle mogelijkheden tot beïnvloeding aangrijpen. Ze zijn ook actiever geworden in kleine, minder machtige, Europese landen.’
De oorlog tegen Oekraïne blijkt voor sommige uiterst rechtse politici een reden om – al dan niet voorlopig – afstand te nemen van Rusland. Dat deden Marine Le Pen, Giorgia Meloni en ook Geert Wilders, die in 2018 nog zei ‘met grote bewondering’ naar het land te kijken. Hoe reageert Rusland daarop?
‘Poetin heeft zeker gemerkt dat hij een paar Europese ‘vrienden’ verloren is. Hij heeft er verder niet echt op gereageerd. Ik vind het lastig in te schatten hoe lang die afwerende houding zal blijven bestaan. Omdat de meeste rechtse leiders in Europa populisten zijn, zullen ze hun oren laten hangen naar de sentimenten die er leven onder de bevolking. En in veel Europese landen is de anti-Russische consensus nu vrij sterk.
‘Dat is anders in landen waar het pro-Russische geluid door een groter deel van de bevolking wordt vertolkt, zoals in Duitsland. De AfD steunt daar op een grote Russische minderheid en op de pro-Russische sentimenten die een overblijfsel zijn uit de DDR-tijd.
‘Toch denk ik dat de meeste mensen in het Kremlin de groei van radicaal-rechts bij de Europese verkiezingen als een positieve ontwikkeling zien. Want bij polarisatie binnen de EU is Poetin hoe dan ook gebaat.’
Is het Russische gebrek aan loyaliteit soms frustrerend voor de uiterst rechtse bewonderaars in Europa?
‘Ja. Zoals dat voorbeeld van de Reichsbürger ook goed laat zien, berusten deze relaties vaak op percepties en overtuigingen die lang niet altijd stroken met de realiteit. Maar ook mensen met minder surrealistische verzoeken aan Rusland worden vaak teleurgesteld.
‘Zo was er een paar jaar geleden in Italië tumult rondom een oliedeal die de radicaal-rechtse partij Lega Nord zou sluiten met Rusland, maar uiteindelijk kwam er niets van terecht, tot frustratie van de Italianen. En uit Russische documenten heb ik begrepen dat Marine Le Pen in het verleden geïnteresseerd was in een meer stabiele samenwerking met Moskou, die er nooit is gekomen. Ik denk dat veel politici ook wel begrijpen dat Rusland hen gewoon exploiteert als nuttige idioten, of op z’n best tijdelijke bondgenoten.’
In uw artikel in de bundel van het ICCT geeft u het dringende advies aan Europese beleidsmakers om de Russische informatieoorlog serieuzer te nemen. Wat gaat er in uw ogen mis?
‘Het beleid van de EU en veel Europese landen wordt gekenmerkt door inconsistentie. De EU heeft na de Russische inval in Oekraïne sancties opgelegd aan een aantal Russische propagandakanalen zoals RT en Sputnik. Ze zouden per direct worden geblokkeerd. Maar dat is nog steeds niet gebeurd. Je kunt er gewoon naartoe, je hebt er niet eens een VPN-verbinding voor nodig.
‘Ik concludeer hieruit dat dit soort Europese maatregelen blijkbaar een hoog symbolisch karakter hebben. Het laat voor mij zien dat Europeanen nog steeds niet geloven dat de Russische dreiging reëel is en niet stopt bij de grenzen van Oekraïne.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant