De enige gematigde kandidaat in de race, Masoud Pezeshkian, heeft vrijdag de meeste stemmen behaald bij de presidentsverkiezingen in Iran. Hij neemt het in de tweede ronde vrijdag op tegen hardliner Saeed Jalil. Het is de vraag of het regime van de machtige ayatollah Khameini deze uitkomst had voorzien.
Pezeshkian, een 70-jarige hartchirurg en oud-minister van Gezondheid, kreeg 42,5 procent van de stemmen. Zijn tegenstrever Jalili kwam uit op minder dan 39 procent. De officiële opkomst was met 40 procent lager dan ooit bij verkiezingen in Iran. In de hoofdstad Teheran kwam slechts 23 procent van de kiezers op.
De uitslag betekent dat er een tweede ronde komt, op vrijdag 5 juli. Als Pezeshkian dan opnieuw de meeste stemmen krijgt (en die kans lijkt aanzienlijk), krijgt Iran een president die steun krijgt uit het kamp van de hervormers.
Pezeshkian heeft zich in de campagne nadrukkelijk afgezet tegen de harde koers van mensen als oud-president Ebrahim Raisi. Diens dood als gevolg van een helikopterongeluk vorige maand maakte de verkiezingen van vrijdag noodzakelijk.
Over de auteur
Rob Vreeken is correspondent in Istanbul voor de Volkskrant. Hij schrijft over Turkije, Iran, Israël en de Palestijnse gebieden. Voorheen specialiseerde hij zich op de buitenlandredactie in mensenrechten en het Midden-Oosten.
Raisi was een geestverwant en trouwe uitvoerder van het beleid van Irans Opperste Leider, ayatollah Ali Khamenei. Jalili zou ideologisch gezien de vanzelfsprekende opvolger van Raisi zijn. Hij staat op zeer goede voet met Khamenei, meer nog dan een andere conservatieve presidentskandidaat, Mohammad Baqer Ghalibaf. Die kreeg ruim 13 procent van de stemmen.
Als Pezeshkian inderdaad premier wordt, moet hij een manier vinden om zich te verhouden tot Khamenei. In het politiek systeem van de Islamitische Republiek bepaalt de Opperste Leider de grote lijnen van het beleid, en soms ook de kleine. De president is eerder een soort premier, een functionaris die wordt geacht het door de Opperste Leider uitgestippelde beleid uit te voeren. Met name op het internationale vlak heeft de president weinig speelruimte.
Onder de vorige hervormingsgezinde presidenten, Mohammad Khatami (1997-2005) en Hassan Rohani (2013-2021), was sprake van een machtsstrijd. Ook de ambitieuze populist Mahmoud Ahmadinejad (2005-2013) kwam achter de schermen geregeld in botsing met Khamenei en zijn adviseurs. Uiteindelijk liep elke president steeds met zijn kop tegen de muur. De Opperste Leider en zijn hofhouding hebben het voor het zeggen in Iran.
Het verschil met Khatami en Rohani is dat Pezeshkian bij voorbaat al nadrukkelijk heeft gezegd het gezag van de Opperste Leider te aanvaarden. Hij zal opereren ‘binnen de kaders’ die door Khamenei zijn aangegeven. Mogelijk was dit deels retoriek, bedoeld om überhaupt tot de strijd om het presidentschap toegelaten te worden. Eenmaal in functie zal hij vermoedelijk toch proberen beleidsruimte voor zichzelf te bevechten.
In Iran bepaalt de Raad van Hoeders welke kandidaten mogen deelnemen aan verkiezingen. De uit rechtsgeleerden en geestelijken bestaande raad is het hoogste orgaan binnen de grondwet van de Islamitische Republiek. Alle wetten worden door hen getoetst aan de islam en de grondwet. Khamenei benoemt zes van de twaalf leden van de raad en indirect ook de andere zes.
Van de 86 personen die zich hadden aangemeld als presidentskandidaat, kwamen er slechts zes door de ballotage van de Raad van Hoeders. Uitgesproken hervormers werden afgewezen, evenals vier vrouwen. Ook oud-president Ahmadinejad deed vergeefs een poging zich nogmaals te kandideren.
Pezeshkian was de enige gematigde onder de toegelaten kandidaten, naast vijf conservatieven en hardliners, van wie twee zich de afgelopen week terugtrokken. Al spoedig kreeg hij de steun van mensen uit het hervormingsgezinde kamp. Ook oud-president Khatami sprak zijn steun uit. Javad Zarif, minister van Buitenlandse Zaken in de regering-Rohani, voerde actief campagne voor Pezeshkian. Al met al stegen daarmee in korte tijd zijn kansen.
Het is de vraag of het regime dit had voorzien. Mogelijk was Pezeshkian door de ballotage gekomen omdat de indruk moest worden gewekt, ook naar de buitenwereld, dat de Iraanse bevolking echt iets te kiezen had en dat Iran wel degelijk een democratie is. Veel waarnemers spraken het vermoeden uit dat Khamenei en zijn entourage Jalili of Ghalibaf als nieuwe president op het oog hadden. In dat scenario zou een overwinning van Pezeshkian een soort bedrijfsongeval zijn, het gevolg van een misrekening.
Het is echter ook mogelijk dat een presidentschap van Pezeshkian wel degelijk in het straatje van Khamenei te pas komt. Het zou de maatschappelijke druk op de ketel kunnen doen verminderen. De onvrede in de samenleving is groot: over de economische malaise, het internationaal isolement en de onvrijheden, met name voor vrouwen.
In het najaar van 2022 beleefde de Islamitische Republiek een van de grootste crises uit haar 45-jarig bestaan, toen de autoriteiten keihard een eind maakten aan de protesten na de dood van de 22-jarige Mahsa Amini. De jonge vrouw was mishandeld na te zijn gearresteerd wegens het niet naleven van de kledingregels. De beweging voerde als leus ‘Vrouwen, Leven, Vrijheid’.
Het neerslaan van het protest heeft de lethargie onder de kiezers verder vergroot. Veel Iraniërs zien niet in waarom ze zouden moeten stemmen voor een regime dat jonge mensen die vreedzaam demonstreren voor meer vrijheid met grof geweld tegemoet treedt. Door het politieoptreden kwamen minstens 551 mensen om het leven, onder wie 68 kinderen. Honderden raakten het zicht kwijt aan een of beide ogen. Zeven betogers kregen de doodstraf, duizenden kregen celstraf.
‘Ik heb overwogen Pezeshkian te stemmen’, zei Roya, een 74-jarige gepensioneerde lerares, eerder deze week tegen de Volkskrant. ‘Hij heeft enkele goede plannen en als persoon is hij integer. Maar dinsdagochtend heb ik besloten niet te gaan stemmen. Bij het ontwaken had ik opnieuw de beelden voor ogen van de kinderen die zijn doodgeschoten en gewond zijn geraakt. Ik huilde en schreeuwde. Als ik zou gaan stemmen, zou de regering daar goede sier mee maken. Dat kan ik de ouders van die kinderen niet aandoen.’
Zo heeft het merendeel van de kiezers in Iran besloten vrijdag thuis te blijven, uit desinteresse, uit protest of uit een mix van beide. Op sociale media was opgeroepen tot een boycot: hoe lager de opkomst, hoe meer het regime in zijn hemd zou staan. Bekende artiesten en dissidenten als Nobelprijswinnaar Narges Mohammadi steunden de oproep.
Een deel van de hervormers die voorheen nog geloofden in de mogelijkheid van verandering binnen het politiek systeem, heeft alle hoop opgegeven. Zij geloven alleen nog in ‘regime change’ door een volksopstand. Mir-Hossein Mousavi bijvoorbeeld, premier van Iran in de jaren tachtig en presidentskandidaat van de hervormers in 2009, liet weten de boycot te steunen. Mousavi heeft al dertien jaar huisarrest.
Andere veranderingsgezinde Iraniërs daarentegen gaven vrijdag in hemelsnaam toch maar de minst conservatieve van de kandidaten – Pezeshkian – een kans. Het was allemaal niet genoeg om het regime te verblijden met volle stembureaus.
Bij de presidentsverkiezingen van 2021 was de opkomst nog 48 procent. Dat werd ook toen al als een blamage gezien. Het was de autoriteiten er daarom alles aan gelegen de opkomst dit keer op te krikken. Een goede kiezersopkomst zou de legitimiteit van het regime bevestigen. Dinsdag nog zei Opperste Leider Khamenei in een toespraak dat een hoge opkomst ‘de vijanden van de Islamitische Republiek zal doen zwijgen’.
Dat is dus niet gelukt. Zelfs bij de parlementsverkiezingen van maart dit jaar, die bij de bevolking wegens gebrek aan daadwerkelijke keuze geen enkele geestdrift wekten, was de officiële opkomst hoger: 41 procent. In Teheran bereikte het enthousiasme van de kiezers een diepterecord: 23 procent ging daar stemmen. Dat komt overeen met de indruk die de Volkskrant deze week kreeg bij gesprekken op straat in de Iraanse hoofdstad. Het overgrote deel van de aangesproken inwoners gaf te kennen op verkiezingsdag thuis te blijven.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant