De Nederlandse inlichtingendiensten AIVD en MIVD hebben de afgelopen jaren meerdere journalisten gerekruteerd en ingezet als agent. De journalisten kregen daarvoor betaald. Dat concludeert de toezichthouder op die diensten. De Vereniging van Journalisten reageert ontstemd: ‘Zeer kwalijk.’
De AIVD rekruteerde verslaggevers met verschillende nationaliteiten, die in Nederland en in het buitenland actief waren. De MIVD rekruteerde enkel buitenlandse journalisten, die buiten Nederland werden ingezet. Dat blijkt uit onderzoek van de toezichthouder CTIVD.
De toezichthouder begon het onderzoek na een publicatie in NRC in 2022 over het systematisch benaderen van journalisten door de AIVD en MIVD, met name in conflictgebieden zoals het Midden-Oosten. Voor journalisten kunnen verzoeken van geheime diensten of het contact zelf problematisch en gevaarlijk zijn. Onder meer programmamaker Sinan Can van BNNVara, die in Syrië, Irak en Afghanistan werkte, werd benaderd door de AIVD. Hij weigerde een gesprek, maar noemde in NRC het rekruteren van journalisten ‘kwalijk’.
Over de auteur
Huib Modderkolk is onderzoeksjournalist van de Volkskrant, met als specialisatie cybersecurity en inlichtingendiensten. Hij schreef het boek Dit wil je écht niet weten – over de onvoorstelbare wereld achter je scherm.
Thomas Bruning, algemeen secretaris van de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ), vindt het inzetten van verslaggevers door geheime diensten ‘zeer kwalijk’. Bruning: ‘Ik schaam me kapot voor de journalisten die hieraan meewerken.’ Ook vindt hij het fout dat diensten actief op zoek gaan naar agenten binnen een beroepsgroep die het moet hebben van de onafhankelijkheid. ‘Daarmee ondermijn je willens en weten de geloofwaardigheid van ons vak.’
Volgens de CTIVD is er ‘geen aanleiding’ om te veronderstellen dat de inzet van journalisten onvrijwillig was. Ook zetten de geheime diensten de journalisten niet onder druk. Wel constateert de commissie een aantal onzorgvuldigheden bij de geheime diensten die te maken hebben met risico’s voor journalisten.
Zo houdt de AIVD bij het benaderen van journalisten zelden rekening met de maatschappelijke positie die onafhankelijke media hebben. De inlichtingendienst schiet ook tekort bij het afwegen van de risico’s die de samenwerking met de AIVD kan hebben.
Ook leidt het heimelijke contact met een geheime dienst tot extra risico’s voor de bronnen van een journalist, zeker in landen in het Midden-Oosten. In enkele gevallen wisten verslaggevers bij het eerste contact niet dat ze met de AIVD te maken hadden.
Bij de MIVD was sprake van ernstige tekortkomingen. Zo misten er soms operatierapporten, waardoor geen afwegingen werden gemaakt over de veiligheid en het welzijn van ingezette journalisten. De CTIVD: ‘Door het ontbreken van de operatierapporten over een langere periode is onduidelijk of de MIVD in de desbetreffende operaties volledig heeft voldaan aan haar zorgplicht jegens de betrokken agenten.’ De commissie noemt dit handelen van de MIVD ‘onrechtmatig’.
Dat de geheime diensten journalisten inzetten, is niet nieuw, maar wel uiterst omstreden. In 2012 berichtte De Telegraaf over sportverslaggevers die tijdens de Olympische Spelen in 2008 in China informatie hadden verzameld voor de AIVD.
Voor een inlichtingendienst kan een journalist nuttig zijn, zeker in landen waar het moeilijk is een netwerk van bronnen op te bouwen. In het verleden zijn ook journalisten van de Volkskrant benaderd, waaronder oud-Indonesië-correspondent Michel Maas. Hij schreef later in een column over zo’n verzoek van een geheim agent: ‘Ik hoorde hem aan, en maakte duidelijk dat ik, als ik iets interessants hoorde, dat doorgaans in de krant zette. Ik was een journalist, geen informant: die twee zaken gaan nu eenmaal niet samen.’
De Volkskrant hanteert als beleid dat dit soort verzoeken van de dienst bij individuele journalisten moeten worden gemeld bij de hoofdredactie. Hoofdredacteur Pieter Klok: ‘Vanzelfsprekend werken wij daar nooit aan mee. Het is een absolute journalistieke doodzonde om met de dienst in zee te gaan.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant