Het statiegeldsysteem werkt niet naar behoren. Voor de toezichthouder is de maat vol: elk moment kan het de definitieve knoop doorhakken over dwangsommen van miljoenen euro’s aan het verpakkende bedrijfsleven. Hoe kan het beter?
Toen er statiegeld op blikjes werd ingevoerd, stopte de Christelijke Muziek- en Showband Juliana uit Amersfoort maar met bier drinken uit blik. Veel te veel gedoe om alle blikjes die er na repetities en optredens doorheen gaan een-voor-een de statiegeldmachine in te duwen. Als die apparaten al niet zijn vastgelopen.
De 75-koppige band, die in binnen- en buitenland optreedt bij taptoes en andere muziekevenementen, schakelde over op flesjes. Makkelijker per krat in te leveren, ‘maar er passen er een stuk minder in de koelbox’, aldus Sander Bouwman (22), belast met de drankvoorziening.
Groot was dan ook zijn blijdschap toen er afgelopen maart iets nieuws werd geplaatst op een bedrijventerrein in het Utrechtse Bunschoten: de allereerste statiegeldmachine in Nederland die blikjes en flesjes in bulk accepteert. Het is een gevaarte dat meerdere vierkante meters beslaat en ruikt als een bar na een alcoholrijke stapavond. Gooi er zakken vol blikjes en flesjes tegelijk in en het apparaat begint automatisch te sorteren en tellen.
Over de auteur
Niels Waarlo is economieverslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft onder meer over duurzaamheid en de circulaire economie.
De muzikanten stapten weer over naar hun vertrouwde blikjes. Zojuist heeft Bouwman 150 stuks in de machine gekieperd. Binnen een paar minuten kan hij het statiegeld innen, via de Tikkie-app. Luidruchtig geknars en geratel verraden hoe de blikjes binnenin worden geplet. ‘Als dit soort machines overal zouden staan, was het inleveren een stuk makkelijker.’
Aan dat gemak schort het nogal. Het is een van de belangrijkste verklaringen voor het onvoldoende functioneren van het statiegeldsysteem, bedoeld om zwerfafval terug te dringen en verpakkingen beter te recyclen. Van zowel plastic flesjes als blikjes wordt grofweg 70 procent ingeleverd. De wettelijke norm, 90 procent, is ver buiten beeld.
De maat is vol bij de toezichthouder, de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT). Die eiste dit voorjaar nieuwe maatregelen van stichting Verpact, die het statiegeldsysteem beheert. Anders dreigen dwangsommen tot 250 miljoen euro. Verpact tekende protest aan, de bezwaarprocedure loopt nog. Nu lijkt het definitieve besluit over de last onder dwangsom ieder moment te kunnen komen. De inspectie wilde immers dat Verpact uiterlijk 1 juli al zijn eerste nieuwe plannen zou indienen.
De stichting Verpact handelt namens de verpakkende bedrijven, zoals supermarkten en frisdrankproducenten. Zij zijn in Nederland verplicht om het statiegeldsysteem te organiseren onder het motto: de vervuiler betaalt. Tot het definitieve besluit over de last onder dwangsom is genomen, doet de ILT er het zwijgen toe. Verpact heeft intussen advocatenkantoor De Brauw in de arm genomen, bevestigt een woordvoerder berichtgeving van het FD, en stapt zo nodig naar de rechter.
De inspectie eist onder meer een verhoging van het statiegeld tot 50 cent. Nu is dit bedrag voor kleine flesjes en blikjes nog 15 cent. Bovendien wil ze bedrijven verplichten om ook statiegeld op sap- en zuivelflessen te heffen. Op deze flessen zit vaak geen statiegeld, terwijl ze wél meetellen voor het wettelijke inzameldoel.
Is statiegeld op een mislukking uitgedraaid? Dat is veel te sterk gesteld, zegt Dirk Groot, de zwerfafvalactivist die bekendstaat als de ‘Zwerfinator’. Zijn cijfers over zwerfafval worden opgenomen in de statistieken van Rijkswaterstaat. ‘Binnen een jaar na invoering van statiegeld op blikjes vond ik er al 80 procent minder van op straat. Als ik kijk naar flesjes met een statiegeldplicht – water, frisdrank, limonade – dan liggen er daar ook 78 procent minder van.’ Toch is hij niet tevreden. ‘Het systeem kan nog veel beter.’
Jarenlang lobbyden de verpakkende bedrijven om helemaal te stoppen met statiegeld op plastic flessen. Er zouden goedkopere manieren zijn om zwerfafval tegen te gaan, zoals publiekscampagnes. Toen die weinig uit bleken te halen, kantelde het politieke momentum en werd het statiegeldsysteem juist uitgebreid. Sinds 2021 zit er statiegeld op kleine flesjes, sinds 2023 ook op blikjes.
Volgens Robbert van Duin, oprichter van de Fair Resource Foundation en al decennialang een prominent pleitbezorger van statiegeld, is het bedrijfsleven nadien doorgegaan met ‘meestribbelen’. Demissionair staatssecretaris Vivianne Heijnen (Infrastructuur en Waterstaat, CDA) moest Verpact op het matje roepen. Pas daarna kwam de stichting met een plan om op grote schaal inzamelpunten bij te plaatsen. Dat gebeurde eind vorig jaar.
Van tevoren was al bekend dat er duizenden extra inzamelpunten nodig zouden zijn. Dat bleek uit studies van CE Delft en EY-Parthenon, die laatste in samenwerking met Verpact (toen nog Afvalfonds Verpakkingen). ‘Ze hebben willens en wetens te weinig inzamelpunten ingericht’, aldus Van Duin. ‘Volkomen terecht als ILT dwangsommen oplegt.’
Het is een lezing waar Verpact zich niet in kan vinden. Volgens een woordvoerder was er veel tijd nodig om veranderingen door te voeren in het ict-systeem, de financiële administratie en de logistiek van het transport. ‘Ik zie alleen maar collega’s om me heen die keihard aan het werk zijn’, zegt ze. Dat Verpact kort geleden nog tegen statiegeld was, noemt ze ‘een gepasseerd station’. ‘We zien dat het statiegeldsysteem waarde heeft.’
Waar alle partijen het over eens zijn, is dat een grootschalige uitbreiding van het aantal inzamelpunten nodig is. Op dit moment zijn dat er grofweg vijfduizend. De komende jaren wil Verpact meer dan vijfduizend nieuwe innamepunten inrichten in onder andere supermarkten, luchthavens, pretparken en onderwijsinstellingen. Dit staat los van de meer dan twintigduizend ‘vrijwillige’ innamepunten, zoals bij sportverenigingen, die het statiegeld als extra inkomstenbron gebruiken.
Zo moeten er in Nederland honderd bulkmachines bijkomen zoals die in Bunschoten. Daar reageren de gebruikers enthousiast. Twee brandweerlieden van Brandweer Utrecht gooien er zelfs volle containers met blikjes in. Bert Huijgen (32), die vuilnisbakken leegt voor de gemeente Bunschoten, houdt sinds de komst van de machine blikjes en flesjes apart als hij ze aantreft. ‘Ik heb er een goeie honderd bij me, de oogst van de afgelopen twee dagen.’
‘Op de raarste tijden komen er hier mensen’, zegt een medewerker van Bungas, het gasvulbedrijf dat de statiegeldmachine op zijn terrein heeft geplaatst. ‘Als ze terugkomen uit een nachtdienst bijvoorbeeld.’
Wel vergt de machine dagelijks onderhoud: van binnen wordt hij door alle lekkende drank snel vies. Dat kan de lopende banden en de sensor verstoren. ‘En je wil niet weten wat mensen er allemaal in gooien. Iemand heeft er een keer een verkeerspaaltje in gestopt omdat er een blikje vastzat.’
Bungas krijgt een vergoeding voor de ingezamelde verpakkingen. Of dat genoeg is om de kosten van de investering en het onderhoud terug te verdienen, moet volgens de medewerker nog blijken.
Verpact verwacht de wettelijke inzamelnorm van 90 procent in 2026 te halen. Jaren later dan wettelijk verplicht dus. Het gedrag van de consument veranderen kost nou eenmaal tijd, zegt de woordvoerder. Dat het een haalbaar percentage is, bewijzen andere Europese landen die eerder dan Nederland statiegeld hebben ingevoerd op blikjes en flesjes, zoals Duitsland en Litouwen.
Ernst Worrell, hoogleraar energie en grondstoffen aan de Universiteit Utrecht, denkt dat Verpact de norm eerder had kunnen halen. ‘Het is goed dat de inspectie nu scherp optreedt. Het aanpakken van zwerfafval door deze verpakkingen is een dossier dat zich al tientallen jaren voortsleept.’
Volgens Worrell moet het de consument bovenal makkelijker gemaakt worden om verpakkingen in te leveren. Het zou bovendien duidelijkheid scheppen als er statiegeld op alle sap- en zuivelflessen zit, verwacht hij. Nu is dit nog een vrijwillige keuze, waardoor de ene fabrikant het wel doet en de andere niet. Op water- en frisdrankflessen is statiegeld al wel verplicht.
Maar hij betwijfelt of de rigoureuze stap om statiegeld naar 50 cent te verhogen nodig is. Zwerfafvalactivist Groot deelt die twijfel. Op straat vindt hij in overgrote meerderheid flesjes en blikjes die niet in te leveren zijn, zegt hij. De laatste tijd valt het groeiende aantal rondzwervende zuivelflessen zonder statiegeld hem op.
En dan zijn er nog de statiegeldflesjes waarvan de etiketten makkelijk loslaten en geplette blikjes. Beide worden niet ingenomen. ‘Mijn keuze zou het zijn om hier wat aan te doen’, zegt Groot. ‘Zodra verpakkingen waarde hebben, zie je dat ze worden opgeraapt, ook bij de huidige statiegeldbedragen. Mijn zoon doet dat ook, heeft hij na twee weken toch weer een paar euro verdiend.’
Blikjes worden na inname platgestampt, waardoor het niet mogelijk is ze te stelen en nogmaals in te leveren voor statiegeld. Verpact zoekt wel naar mogelijkheden om ook geplette blikjes op sommige plekken handmatig in te nemen, zegt de woordvoerder. ‘Dan moet dus goed geborgd zijn dat deze niet al eerder ingenomen zijn.’
Sander Bouwman van Showband Juliana kijkt uit naar de komende trip naar Liechtenstein, zegt hij, staand naast de grote inlevermachine in Bunschoten. De groep zal er optreden bij een groot muziekevenement. ‘Voor onderweg hebben we dan wel wat te drinken nodig, natuurlijk. En ja, de lege blikjes gaan dan weer gewoon mee terug naar Nederland, zodat we ze hier kunnen inleveren.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant