Na veertien jaar en 111 EU-toppen neemt Mark Rutte afscheid van Europa. Hij ontpopte zich van puberale nee-zegger tot meester bruggenbouwer. Hoe verliep die weg?
Vanavond en vrijdag wordt Mark Rutte volop gezoend, op zijn schouders geklopt en omhelsd. EU-president Charles Michel zal namens alle Europese regeringsleiders warme woorden spreken en – als hij eerlijk is – Rutte bedanken voor de keren dat hij de facto de voorzittershamer van hem overnam en een EU-top voor een mislukking behoedde.
Na veertien jaar neemt Rutte afscheid van de Europese Raad, zoals de vergadering van de regeringsleiders officieel heet. Alleen de Hongaarse premier Viktor Orbán heeft meer Brusselse vlieguren op de teller staan. Maar Orbán was en blijft een blaffende buitenstaander, Rutte is een onmisbare bruggenbouwer geworden.
Over de auteur
Marc Peeperkorn is sinds 2008 de EU-correspondent van de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
Op zijn 111de (!) en laatste top krijgt hij – als elke vertrekkende leider – een cadeautje van zijn collega’s: een glazen sculptuur van het Europagebouw waar de premiers en presidenten elkaar in Brussel treffen. Ook wordt er een The Best of Mark-clip vertoond. Wat opvalt bij de beelden van Rutte in Brussel is dat hij in die veertien jaar fysiek nauwelijks is veranderd. Zijn politieke opereren daarentegen des te meer.
‘Rutte heeft alle fases van de Brusselse levenscyclus doorlopen’, concludeert een EU-ambtenaar. ‘Eerst de puber die alleen maar ‘nee, nee’ roept en niets van de EU wil weten. Dan de gewaarwording dat Brussel best handig is om het nationale belang te dienen. En tot slot de fase van verantwoordelijkheid: het besef dat het Europees belang soms groter is dan het nationale.’
Om bij de puberteit te beginnen: die wordt kleurrijk geïllustreerd door Ruttes opmerkingen bij aankomst in Brussel voor zijn allereerste top, 28 oktober 2010. Het kan echt niet, zo klinkt het openingssalvo van de liberale jeune premier, dat terwijl Nederland keihard bezuinigt om de begroting op orde te brengen, andere eurolanden vrolijk verdergaan met geld uitgeven en zo de euro in gevaar brengen. Hij eist verder behoud van de korting (‘minstens 1 miljard euro’) op de Nederlandse betaling aan de EU, noemt de nieuwe begrotingsvoorstellen van de Europese Commissie ‘van de gekke’ en benadrukt dat ‘wij geen gekke Henkie’ zijn. De toon is gezet.
In die jaren stelt Rutte zich snoeihard op tegenover Griekenland, dat op de rand van een faillissement balanceert. ‘Genoeg is genoeg’, klinkt het stoer tijdens de verkiezingscampagne in 2012. Er gaat geen cent meer naar de Grieken. Hij smijt ook de deur dicht naar het Schengenlidmaatschap voor Roemenië en Bulgarije, een actie die hem ruim tien jaar lang zal worden nagedragen door Boekarest en Sofia.
Samen met de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken Frans Timmermans laat Rutte de befaamde ‘subsidiariteitsexercitie’ uitvoeren, een poging om macht terug te halen uit Brussel. ‘De tijd van een ‘ever closer Union’ in de Europese Unie op alle mogelijke beleidsterreinen is voorbij’, luidt de eerste zin van het persbericht. Het tekende het gedachtegoed van Rutte: we doen (en weten) het zelf beter.
De markantste illustratie van de ‘nee-nee’-fase, komt op 5 juni 2012 tijdens een lunch in het Catshuis met EU-president Herman Van Rompuy. Diens plannen voor verdere Europese eenwording irriteren Rutte zodanig dat hij dreigt dat Nederland dan uit de euro stapt. Van Rompuy is met stomheid geslagen. Om de spanning te breken, maakt Van Rompuys rechterhand de grap dat Antwerpen het vertrek uit de eurozone van concurrent Rotterdam zou toejuichen. Het verbetert de sfeer niet.
Dat Rutte op deze lijn zat, is niet vreemd. Op 14 oktober 2010 werd hij de eerste liberale premier van Nederland sinds 1918. Zijn voornaamste doel was dit premierschap voor de liberalen tot een groot succes te maken. En dat in een minderheidskabinet met het CDA, gedoogd door de PVV, waarvan leider Geert Wilders ook toen al rabiaat anti-Europees was. ‘Zijn focus lag honderd procent op Den Haag. In Brussel had hij niets te winnen, alleen maar te verliezen’, zegt een medewerker uit die tijd, over Rutte.
De onbuigzame ‘nee-nee’-houding komt Rutte in Brussel op zware kritiek te staan. ‘Nedergif’, noemt de hoge EU-ambtenaar de Hollandse euroscepsis. Een andere ambtenaar beklaagt zich in 2012 over Ruttes halsstarrigheid. ‘Of het nu over de noodleningen voor Spanje of Griekenland gaat, over de meerjarenbegroting van de EU, het banktoezicht, de regels voor de pensioenfondsen, het asielbeleid, de Hedwigepolder of het opheffen van de grenscontroles met Roemenië en Bulgarije, Ruttes antwoord is steeds: nee, nee, nul, nul.’ Een EU-ambassadeur: ‘Het probleem is niet dat Nederland dwarsligt, het probleem is dat Nederland bijna altijd dwarsligt.’
EU-ambtenaren en diplomaten waarschuwen voor de gevolgen van deze opstelling: ‘Nederland gedraagt zich als het kleine jochie dat veilig achter de schouders van grote broer Duitsland venijnig andere lidstaten tegen de schenen schopt. Maar het moment komt dat Berlijn opzijstapt. En dan staat Nederland daar moederziel alleen: als etterbakje. De rest weet jullie dan te vinden.’
De omslag voor Rutte begint op 17 juli 2014, als de MH17 door een Russische luchtdoelraket uit de lucht wordt geschoten. Alle 298 inzittenden zijn op slag dood, onder wie 196 met de Nederlandse nationaliteit. Hoewel volstrekt geen EU-kwestie, wordt Rutte in de uren en dagen erna gebeld door vrijwel al zijn EU-collega’s. Met steunbetuigingen, condoleances en of ze kunnen helpen. Voor het eerst voelt Rutte dat de EU-top niet alleen een strijdperk is voor nationale belangen, maar ook een vriendenclub. Dat er naast de waarde van de euro ook Europese waarden bestaan.
2015 duwt Rutte verder de tweede fase van de Brusselse cyclus in. Het is het jaar van de migratiecrisis waardoor bijna een miljoen vluchtelingen naar Europa komen. Veel EU-landen zien de instroom van asielzoekers tot recordhoogte stijgen, het brengt ze aan de grenzen van hun opvangcapaciteit. Ieder voor zich is geen optie meer.
2015 is ook het jaar waarin de Britse premier David Cameron het Brexit-referendum aankondigt. Rutte en Cameron zijn politieke vrienden – in Brussel trekken ze vaak samen op – maar het in de waagschaal leggen van het EU-lidmaatschap vindt de VVD-premier een onvergeeflijke blunder. Tegelijkertijd beseft Rutte dat zijn afgeven op Brussel een Nexit dichterbij brengt.
De zomer van dat jaar is het alles of niets voor Griekenland. De regering van de linkse partij Syriza accepteert ondanks eerdere grootspraak nieuwe miljardensteun van de EU, gekoppeld aan een zwaar hervormingsprogramma. Rutte gaat akkoord, omdat hij geen andere keuze heeft: een ‘nee’ zou de eurozone opnieuw in een crisis duwen.
De eerste helft van 2016 heeft Nederland het EU-voorzitterschap en dat wordt – mede door Rutte – een groot succes. Samen met bondskanselier Angela Merkel sluit hij met Ankara de EU-Turkijedeal die de migratie moet indammen. In de aanloop ernaartoe was hij betrokken bij het dichtgooien van de grenzen voor migranten op de Balkan. Rutte ziet hoe nuttig de EU kan zijn bij het oplossen van de Nederlandse migratieproblemen.
De les die Rutte uit het voorzitterschap trekt, is dat de Europese politiek in zijn Nokia zit: het digitale balboekje om zaken te doen. En met die Nokia is hij zeer bedreven. Hij bestendigt niet alleen de opgebouwde contacten uit het voorzitterschap, hij breidt zijn netwerk in snel tempo uit.
Met name met Merkel bouwt hij een hechte relatie op, niet onverstandig in EU-verband. Merkel is zijn Europese leermeester. Hij ziet hoe ze in Brussel politiek explosieve kwesties demonteert: een groot probleem wordt opgesplitst, van deel-antwoorden voorzien, om dan de boel weer in elkaar te schuiven. De salamitactiek voor gevorderden. Enige stemverheffing om de collega’s mee te krijgen, schuwt Merkel niet. ‘Zo trapt ze in die nachtelijke vergaderuren de muis door het gaatje. Dat doet ze echt heel mooi, ze krijgt enorm respect van iedereen’, zei hij tegen de Volkskrant bij haar vertrek in 2021. ‘Merkel is de moeder van de Europese Raad.’ Hij onderhoudt nog steeds contact met haar, afgelopen zomer bezocht hij de oud-bondskanselier in haar vakantiehuisje net buiten Berlijn.
Een andere les uit het voorzitterschap is dat Rutte niet meer op de EU-toppen geconfronteerd wil worden met dichtgetimmerde compromisteksten. Meer dan voorheen houdt hij zich bezig met de voorbereiding, ondersteund door een hecht Haags team. Rutte belt, appt, bezoekt zijn EU-collega’s en leest daadwerkelijk de ontwerpteksten die de EU-president opstelt in de aanloop naar een top. Op die manier weet hij bij aankomst in Brussel precies wie met wat problemen heeft.
Aan die Europese vergadertafel bemoeit hij zich nu intensief met het befaamde ‘draften’ van de slotconclusies. De Franse president Emmanuel Macron doet dat niet, die vindt dat beneden zijn waardigheid. Merkel deed het wel, haar opvolger Olaf Scholz veel minder. Rutte daarentegen vindt het heerlijk en heeft er – als bij de Haagse geitenpaadjes – een groot talent voor.
Laat zijn politieke geheugen hem in Den Haag soms in de steek, in Brussel is daar geen sprake van. Vaak beter dan zijn medewerkers weet hij welke formuleringen eerder zijn gehanteerd en die gebruikt hij dan als basis voor nieuwe compromissen. Het oliemannetje wordt hij snel genoemd, een bruggenbouwer.
‘Binnenskamers spreken we over de drie M’s: Merkel, Macron en Mark’, zegt een diplomaat in die tijd. De drie M’s vormen ‘de kurk waarop de EU27 drijft’. Vlak voor de Nederlandse verkiezingen in 2017 – een tweestrijd tussen VVD en PVV – vraagt Merkel hem: ‘Je komt toch wel terug, hè?’
De derde fase – die van verantwoordelijkheid nemen voor de EU – markeert Rutte zelf met een serie speeches. ‘Ik moet zeggen dat mijn mening over het belang van de EU in de loop der jaren is veranderd’, vertelt hij het Europees Parlement in Straatsburg in 2018. Ja, hij ziet de EU nog steeds als ‘brood en boter’, de markt en de munt. Maar ‘net zo belangrijk’ vindt hij de EU als waarborg van de veiligheid en de rechtsstaat.
Hij komt met de huifkarren-metafoor, geïnspireerd door de John Wayne-westerns die hij als kind zag. De kolonisten die gezamenlijk op weg zijn, zetten ’s avonds hun wagens in een cirkel om zich te beschermen. Dat is de EU voor Rutte. ‘Eenheid is de basis van onze kracht. Eenheid definieert ons vermogen om te handelen’, klinkt het acht jaar na de gekke-Henkie-retoriek.
In zijn Churchill-lezing een jaar later voegt hij eraan toe dat meer machtspolitiek van de EU helemaal niet verkeerd is. Anders heb je misschien moreel wel gelijk, maar krijg je dat zelden, aldus Rutte. De ‘subsidiariteitstoets’ is naamloos begraven door de kolonisten.
Dat wil beslist niet zeggen dat hij nu in een blauwe pyjama met gele sterren slaapt. De EU moet ‘hooggestemde idealen met grote nuchterheid’ invullen, zegt hij in Berlijn in 2018. ‘We moeten dus niet streven naar die ‘ever closer Union’, maar naar een steeds perfectere EU.’
Geld en de Nederlandse afdracht aan de EU blijven open zenuwen voor Rutte. Hij schoffeert zijn collega’s in februari 2020 met zijn botte weigering zelfs maar te praten over het voorstel van EU-president Michel voor een nieuwe meerjarenbegroting. Hij heeft een biografie over Chopin meegenomen en gaat die lekker lezen, zegt Rutte bij aanvang van die EU-top.
De Spaanse premier Pedro Sánchez schiet uit zijn slof over de Nederlandse opstelling, die overigens werd gesteund door Oostenrijk, Zweden en Denemarken. ‘Weet Rutte dat ik meer burgers vertegenwoordig dan zijn zuinige vier landen bij elkaar?’, aldus Sánchez. Maar ook Merkel geeft hem op zijn donder. ‘Kinderlijk gedrag’, vindt ze het. Dat je het ergens niet mee eens bent, is geen probleem. Maar je moet wel willen onderhandelen, anders stopt de EU.
In juli van dat jaar bereiken de leiders na vier dagen en nachten een akkoord over die begroting. Het budget is conform wat Rutte wilde, maar er ligt ondertussen wel een Europees Herstelfonds van 750 miljard euro naast. In de laatste nacht dreigt de Oostenrijkse kanselier Sebastian Kurz met een veto als hij niet wat extra geld voor de bergboeren krijgt. Omwille van het akkoord zegt Rutte dat die paar miljoen deels door Nederland zullen worden opgehoest. Merkel complimenteert hem na afloop voor dit gebaar. Zeven jaar eerder had zij Rutte geholpen toen die dwars lag over de laatste miljoenen in de vorige meerjarenbegroting.
Na Merkels vertrek uit de politiek in 2021 neemt Rutte steeds vaker haar rol in Brussel over als de schaduwvoorzitter van de toppen. ‘Als hij spreekt, wordt er geluisterd. Als hij problemen maakt, weet iedereen dat hij ook echt een probleem heeft’, zegt een EU-ambtenaar. Hij voelt de sfeer in de zaal aan en ruikt potentiële onenigheid. Bekend zijn de beelden van een kibbelende Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker en de Britse premier Theresa May waar Rutte als vredestichter tussenbeide komt.
‘Hij is de ontmijner’, zegt iemand die de toppen van nabij volgt. Een deelnemer aan de toppen: ‘Hij denkt in oplossingen, niet in problemen.’ Rutte zelf daarover: ‘Omdat elke leider een veto heeft, moet er bewogen worden. Als iedereen lekker in zijn eigen gelijk blijft stikken, krijg je nooit een besluit.’
Dat Rutte ‘boven zijn gewicht’ meespeelt in Brussel komt niet alleen door hemzelf. Het is ook een kwestie van een gebrek aan tegenwicht. Olaf Scholz is veel minder een speler in Brussel dan zijn voorganger Angela Merkel; Pedro Sánchez vecht thuis voor zijn politieke leven; Italië heeft pas sinds Giorgia Meloni een krachtiger premier; en de Britten hebben de EU verlaten.
Compromissen gaan door vele handen maar de vingerafdrukken van Rutte zijn soms duidelijk aanwezig. De migratiedeal met Turkije, de voorwaarden voor het herstelfonds, de komst van het Europees Geneesmiddelenbureau naar Amsterdam: hij zat erachter. Maar hij weerhield ook Macron van een te harde opstelling tegenover de Britten, blokkeerde diens pogingen eurobonds in te voeren en sloeg menig Franse aanval op de interne markt af.
‘Rutte is een speler van formaat aan de Europese tafel. Niemand kan hem negeren’, concludeert een hoge diplomaat in 2021. Een foto van de EU-top in Praag in 2022 markeert die status: de boomlange Rutte geflankeerd door Macron en Scholz.
Door Merkel raakte tijdens de eurocrisis het woord Schuldenbremse ingeburgerd in de Brusselse wandelgangen, wat getuigde van haar invloed. Als geste naar Rutte zouden ze een van die gangen ‘Het Geitenpaadje’ kunnen noemen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant