Gábor Reisz In zijn droogkomische en verontrustende satire ‘Explanation for Everything’ laat de Hongaarse regisseur Gábor Reisz zien hoe escalatie werkt via een scholier die zakt voor een examen.
Abèl heeft een oogje op Janka, maar Janka heeft een crush op hun geschiedenisleraar. Zo kun je volgens regisseur Gábor Reisz (1980) beginnen zijn droogkomische en verontrustende satire Explanation for Everything samen te vatten. De derde film van de Hongaar ging vorig jaar in première op het filmfestival van Venetië en is inderdaad een soort theorie van alles. Hij gaat over Gen Z-eindexamenstress, social media, geschiedvervalsing, fascisme en fanatisme en de rancune van mensen die zich tekort gedaan voelen.
Dat is op zich al ingewikkeld genoeg, maar Reisz en zijn coscenarist Éva Schultze besloten het rechttoe rechtaan-coming-of-age-scenario dat erin culmineert dat Abèl tijdens zijn mondeling examen geschiedenis geen woord uitbrengt, ook nog eens te vertellen als een omgekeerde doos puzzelstukjes. „Soms als een situatie complex is”, vertelde Reisz vorig jaar in Venetië, „dan zit er niets anders op dan het verhaal erover nog complexer te maken. Maar serieus: soms heb je om tot de kern van de zaak door te dringen genuanceerde, en misschien elkaar tegensprekende verhalen nodig. Dat wil niet zeggen dat er geen waarheid is, wel dat we die pas kunnen begrijpen als we alle verschillende perspectieven hebben doorgrond. Dus toen besloten we het Rashomon-effect te gebruiken, waardoor we de film vanuit de ervaring van Abèl, zijn vader, en zijn leraar konden vertellen.”
Dat Rashomon-effect is vernoemd naar de gelijknamige Japanse film uit 1950 van Akira Kurosawa, waarin de moord op een samoerai wordt verteld door zijn vrouw, door een bandiet en zelfs, via een medium door de dode man zelf. Uiteindelijk wordt de waarheid niet gevonden door een rechtszaak, maar door het morele gedrag van een van de vertellers. Het is een structuur die in veel puzzelfilms wordt gebruikt, en in de Amerikaanse film al werd gebruikt door Orson Welles in Citizen Kane (1941) en Quentin Tarantino met variaties in bijna al zijn films.
In Explanation for Everything gaat het er ook niet om de waarheid te achterhalen (al zit die altijd ingewikkelder in elkaar dan je denkt), maar te laten zien dat volgens Reisz iedereen een punt heeft: „Mijn vader is rechts, mijn vrienden zijn links, en ik ben een twijfelaar die soms gewoon niet weet waar hij staat, omdat ik elk standpunt wel kan begrijpen. Handig voor een filmmaker, misschien niet zo handig in het echte leven waarin nu steeds meer stellige opvattingen van ons worden verwacht.”
De film is ook losjes geïnspireerd door de studentenprotesten aan de befaamde SZFE Universiteit voor Theater en Film in Boedapest in 2020, waar Reisz tien jaar geleden afstudeerde. De regering Orbán verving toen zonder overleg het bestuur en wilde het beheer van de opleiding overdragen aan een particuliere stichting. Studenten vreesden voor de academische vrijheid en bezetten het gebouw, al snel bijgestaan door theatermakers en filmregisseurs. Reisz: „Binnen de kortste keren hadden rechtse kranten de studenten gelabeld als links tuig, communisten, anarchisten, een gevaar voor de openbare orde en wat al niet. Maar het enige waar deze studenten om vroegen was de vrijheid om te studeren. Toen heb ik gezien hoe snel er een mediashitshow kan ontstaan die in fakenieuws ontaardt.”
„Zodra je een film gaat maken, wordt alles fictie”, haast Reisz zich daaraan toe te voegen. „De film is niet gebaseerd op ware gebeurtenissen, maar Hongarije is een echt land, een bipolair land met een verpolitiekt onderwijssysteem waar de vrije pers onder druk staat. Dat is geen fictie. Maar ik denk dat hij relevant is voor veel landen in Europa waar rechts-populistische partijen de macht grijpen.”
Net als in zijn eerste film For Some Inexplicable Reason (2014) gebruikt Reisz in Explanation for Everything straatinterviews als een Grieks koor dat commentaar geeft op de gebeurtenissen en gebruikt hij verticale telefoonbeelden om te laten zien dat elk kader een beperkt zicht op de wereld geeft. Hij houdt ervan om te experimenteren – te „spelen” - zegt hij: „Allereerst omdat je tijdens het maken van een film, wat zo’n lang en intensief proces is, ook een beetje plezier moet hebben. Ten tweede omdat film overal is. In het nieuws, op onze telefoon. Dus is het ook belangrijk om te laten zien hoe filmbeelden een werkelijkheid construeren.”
Een klein maar cruciaal plotmotortje is het nationalistische speldje dat Abèl op zijn revers draagt, de dag dat hij examen moet doen. De precieze reden blijft onduidelijk, dus is er van alles te speculeren. Reisz: „Hij zegt tegen zijn vader dat hij is gezakt omdat hij dat speldje droeg. Was het expres? Wilde hij zijn docent provoceren? Of zat het er nog op vanwege een nationale feestdag? Op dezelfde manier kun je zijn zwijgen ondervragen. Het is duidelijk dat hij niet heeft gestudeerd. Maar misschien zwijgt hij ook omdat hij al zoveel onzin en propaganda heeft gehoord, dat hij simpelweg niet meer weet wat te zeggen.”
Explanation for Everything Regie: Gábor Reisz. Met: Gáspár Adonyi-Walsh, Rebeka Hatházi, Lilla Kizlinger, István Znamenák, András Rusznák. Lengte: 127 min.
Hoewel het eerste deel van de opmerkelijke Hongaarse satire ‘Explanation for Everything’ absoluut niet verveelt, vraag je je na een tijdje af waar je naar kijkt. Je ziet herkenbare figuren worstelen met alledaagse, soms geestige zaken en ergernissen die iedereen wel eens heeft gehad. Examenstress. Een crush die niets voor jou voelt. Een koelkast die lekt. Collega’s die geloven dat het gras elders groener is. Fricties met een partner. En dan, net als je sympathie begint te voelen voor deze figuren die zo een buurjongen, oom, of jezelf zouden kunnen zijn, laat Gábor Reisz de dingen escaleren.
Sullige student Ábel (Gáspár Adonyi-Walsh) klapt dicht op een examen. De populaire geschiedenisleraar Jakab (András Rusznák) maakt een opmerking over het nationalistische speldje op zijn jasje. Thuis dikt Ábel het verhaal aan tegen zijn vader György (István Znamenák). Die klaagt erover in een gesprek met een gelijkgestemd nationalist. Een journaliste op zoek naar bevestiging haalt het laatste beetje nuance eruit. En voor je het weet heeft iedereen zich vastgegraven.
Je blik op de politieke opvattingen van de even daarvoor nog aandoenlijk aanmodderende wezens wordt steeds helderder. Waardoor je het als kijker eens kunt zijn met hun meningen of ze scherp veroordelen. Maar het mooie is dat je door die lange aanloop iedereen in dit kluwen als een mens ziet én weet dat zaken net iets anders liggen dan ze in de scherpe discussies of online worden samengebald.
‘Explanation for Everything’ laat niet alleen vakkundig zien hoe polarisatie werkt en hoe iedereen bezig is met z’n eigen hachje. Maar toont ook geestig hoe achter sommige scherpe meningen geen grootse theorieën of ideeën zitten, maar gewoon een chagrijnige dag of de nood om te ventileren. Het maakt de consequenties er niet minder om.
Een nieuwsbrief voor echte filmliefhebbers. Lees iedere week mee over de laatste ontwikkelingen, de beste recensies en interviews.
Source: NRC