De onderhandelingen woensdag met Oekraïne en Moldavië over het EU-lidmaatschap zijn een duidelijke boodschap voor de burgers in beide landen – jullie komen erbij! – en een even duidelijke waarschuwing naar Moskou: laat Kyiv en Chisinau met rust! Al zullen de onderhandelingen lang gaan duren.
Dat laatste – dat de kandidaten nog lang niet tot de EU toetreden – wordt niet hardop gezegd. De openingssessie van de onderhandelingen is een formele, bijna plechtige aangelegenheid, opgeluisterd met mooie en bemoedigende woorden. Direct daarna treedt voor de buitenwereld een radiostilte in van enkele maanden, waarin de Europese Commissie nauwgezet nagaat op welke terreinen Oekraïne en Moldavië nog niet aan de Europese wetten en standaarden voldoen. Deze screening heeft als ongepland voordeel dat komend EU-voorzitter Hongarije, dat warme banden met Moskou onderhoudt, de gesprekken voorlopig niet kan frustreren.
Dat de EU zich klaarmaakt voor een nieuwe groeispurt – deze week beginnen ook de gesprekken met Montenegro – had drie jaar geleden niemand durven voorspellen. Het de facto moratorium op uitbreiding van de EU nadat Kroatië in 2013 was toegetreden, werd echter op 24 februari 2022 weggeblazen door de Russische aanval op Oekraïne. Van de ene op de andere dag was een grotere EU niet langer een geopolitiek risico maar een geopolitieke noodzaak. De Oekraïners vochten voor onze waarden en onze veiligheid, dan hoorden ze er ook bij.
Daags na de inval vroegen Kyiv en Chisinau het kandidaat-lidmaatschap aan. Had de Commissie voorheen anderhalf jaar nodig om zo’n verzoek te beantwoorden, nu lag het er binnen vier maanden. En mede onder druk van Commissievoorzitter Ursula von der Leyen, was het antwoord een helder ‘ja’. Een oordeel dat in juni 2022 door de Europese regeringsleiders werd omarmd.
Ook daarna ging het – voor Brusselse begrippen – in vliegende vaart vooruit. Kyiv en Chisinau voerden de eerste gevraagde hervormingen (betere rechtsstaat, minder corruptie, waarborg rechten minderheden) voortvarend uit, zodat de leiders in december 2023 het licht voor de start van de onderhandelingen voorwaardelijk op groen konden zetten. Uniek bij dit besluit was dat het werd genomen op het moment dat de Hongaarse premier Viktor Orbán even naar het toilet was. Een ‘constructieve plaspauze’ waarmee de Hongaar vooraf had ingestemd om gezichtsverlies te voorkomen.
Over de auteur
Marc Peeperkorn is sinds 2008 de EU-correspondent van de Volkskrant. Hij woont en werkt in Brussel.
Nadat beide landen dit voorjaar de laatste nog openstaande eisen hadden ingewilligd, kunnen de onderhandelingen nu daadwerkelijk van start gaan.
Die zullen ‘streng en veeleisend’ zijn, zeggen de lidstaten. Onderhandelingen zijn sowieso het verkeerde woord, benadrukt Brussel: Kyiv en Chisinau moeten simpelweg alle EU-wetgeving – naar schatting zo’n 150 duizend pagina’s – overnemen.
Om deze klus te klaren is die kolossale hoeveelheid wetten opgedeeld in 33 hoofdstukken die zijn gebundeld in zes clusters. Werd bij eerdere uitbreidingsrondes begonnen met de makkelijkste onderdelen (wetenschap, onderzoek, cultuur) nu beginnen Brussel, Kyiv en Chisinau met het zwaarste cluster: over de onafhankelijke rechterlijke macht, democratie, vrijheid voor de pers, anti-corruptie en een goed ambtelijk apparaat. De teloorgang van de rechtsstaat in Hongarije, Slowakije, Slovenië en (tot voor kort) Polen nadat die het EU-lidmaatschap bemachtigd hadden, zit nog vers in het geheugen.
Een andere les uit het verleden is dat de onderhandelingen opgeschort kunnen worden. Sowieso bezitten alle lidstaten over een hele reeks (meer dan zeventig) veto’s eer Oekraïne, Moldavië, Montenegro en andere Balkanlanden tot de Unie kunnen toetreden. EU-diplomaten en EU-ambtenaren schatten dat de uitbreiding nog zeker tien tot vijftien jaar op zich zal laten wachten.
De euforie van voorjaar 2022 heeft plaatsgemaakt voor realisme, beamen EU-ambtenaren en diplomaten. Dat Polen onlangs de graanimport uit Oekraïne blokkeerde, geldt als voorbeeld van hoe de lidstaten hun belangen zullen verdedigen. Ze wijzen op de nieuwe Nederlandse regering die zegt ‘zeer kritisch’ tegenover uitbreiding van de EU te staan. Maar ook op de komende Franse verkiezingen die – bij de voorspelde winst van Marine Le Pen – weinig goeds beloven voor de aspirant-leden.
Dat geeft de huidige lidstaten in elk geval voldoende tijd om de EU zelf klaar te maken voor de komst van een achttal nieuwe leden, waarbij vooral het lidmaatschap van Oekraïne met ruim veertig miljoen inwoners zwaar weegt. Hoeveel groter moet het EU-budget worden? Moet elk land nog steeds een commissaris hebben? Kan een EU met 35 leden nog functioneren als het vetorecht blijft bestaan? Eind deze week zullen de regeringsleiders de Commissie vragen volgend voorjaar een serie verreikende voorstellen te doen.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant