Op 30 januari 2017 schreef Sally Yates een brief aan haar topambtenaren op het Amerikaanse ministerie van Justitie. De (interim-)minister reageerde op het decreet dat president Trump kort na zijn installatie uitvaardigde: een volledig inreisverbod voor mensen uit zeven islamitische landen. Yates schreef: ‘Ik ben er verantwoordelijk voor dat dit instituut staat voor gerechtigheid en rechtvaardigheid. Ik ben er niet van overtuigd dat dit decreet daaraan voldoet, noch dat het wettig is.’ Yates vroeg haar personeel het decreet niet uit te voeren.
Yates is geen weigerambtenaar; dat is iemand die vanwege eigen overtuigingen bijvoorbeeld geen homohuwelijk wil sluiten. Yates verzette zich tegen het afbreken van de rechtsstaat. Zulk verzet en het gebrek eraan was onderwerp van studie voor de Duits-Amerikaanse filosoof Hannah Arendt. Na 1945 waarschuwde zij voor het gevaar van de moderne staat. Die was te rationeel, te mechanisch, te reductionistisch. De volgzame ambtenaar verloor zijn soevereine oordeelsvermogen.
Over de auteur
Marcia Luyten is journalist en columnist van de Volkskrant. Luyten presenteerde Buitenhof en werkte zes jaar in Afrika. Ook schreef ze onder meer Het geluk van Limburg en de biografie Moederland, de jonge jaren van Máxima Zorreguieta. Columnisten hebben de vrijheid hun mening te geven en hoeven zich niet te houden aan de journalistieke regels voor objectiviteit. Lees hier de richtlijnen van de Volkskrant.
Arendt volgde het proces tegen Adolf Eichmann en zag hoe gewoontjes de man was. Als je het masker van de toegewijde technocraat aftrekt, zit eronder geen monster, maar een saaie, toegewijde technocraat; ze noemde dat de banaliteit van het kwaad. Het is de reden dat naoorlogs Duitsland in zijn grondwet verankerde dat ambtenaren te allen tijde hun eigen morele afweging moeten maken. Nooit meer mocht iemand de schouders ophalen en zeggen Befehl ist Befehl.
Nederland bleef lang achter, maar na het toeslagenschandaal is vorig jaar een nieuwe ambtenareneed ingevoerd. Met de oude eed zwoer de ambtenaar onvoorwaardelijke loyaliteit aan zijn politieke leiding. Sinds april vorig jaar zweert hij trouw aan grondwet en rechtsstaat. De nieuwe ambtenaar zegt het algemeen belang te zullen dienen. Het was dan ook niet zo slim van de koning om vorige week te pleiten voor de oude ambtelijke loyaliteit, toen hem werd gevraagd wat ambtenaren met gewetensbezwaren tegen een PVV-regering moesten doen. ‘Ontslag nemen.’
Nu was dat ook de teneur van menig rechtsgeleerde, toen ambtenaren onlangs protesteerden tegen kabinetsbeleid – tegen te weinig klimaatmaatregelen en onvoorwaardelijke steun aan Israël. Zij verwezen dan naar Max Weber. Voor de geestelijk vader van de moderne bureaucratie was de scheiding tussen politiek en ambtenarij essentieel. Ongeacht hun persoonlijke politieke opvattingen moeten ambtenaren volgens Weber beleid uitvoeren. Maar Weber pleitte tegelijkertijd voor de deskundige ambtenaar. Die is niet alleen toegewijd aan zijn politieke baas, maar ook – en vooral – aan de publieke zaak. En als deskundige kan die ambtenaar zijn politieke baas, ook om morele redenen, beleid ontraden.
Wie in het algemeen belang de rechtsstaat faliekant bovenaan zette, is Pieter Omtzigt. Nu lijkt de apostel van goed bestuur door de krachtige mix van revanchisme en machtswil zijn koers kwijt. Maar wat is er toch gebeurd met de Rosanne Hertzbergers en Judith Uitermarks? Met de opiniemaker en oud-rechter die zich bij Omtzigt aansloten vanwege diens belofte van waardegedreven nieuwe politiek?
Op 30 januari 2017 werd Sally Yates ontslagen. Het was de logische uitkomst van een dialoog, zoals Socrates dat noemde, ‘tussen mij en mijzelf’. Een dialoog die voor haar blijkbaar onontkoombaar was, omdat je altijd met jezelf verder moet.
Nederlandse ministeries verwelkomen racistische ministers, mensen die jarenlang nazitheorieën en extreemrechtse complotten uitdroegen. Het is niet te zeggen of topambtenaren net als Sally Yates een dialoog met hun geweten voeren. Voormalig topambtenaar van Justitie Dick Schoof is in elk geval bereid het kabinet te leiden. En van andermans brief of verzet is nog niets vernomen. Ook waar interne dialoog wel aanzet tot twijfel, blijft het stil. In die stilte klinkt de schaamte.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant