Het nieuwe kabinet wil vaker de telefoons van asielzoekers uitlezen om hun aanvraag te beoordelen. Een recent onderzoek naar deze screenings, waarvoor kunstmatige intelligentie wordt ingezet, komt tot schrijnende conclusies.
Wie tussen de takken en bladeren van een bosje in het asielzoekerscentrum van Ter Apel graaft, kan zomaar wat smartphones aantreffen. Ze zijn daar achtergelaten door asielzoekers, die van lotgenoten hebben gehoord dat de Nederlandse autoriteiten telefoons in beslag nemen. De Vreemdelingenpolitie (AVIM) en Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) gebruiken de apparaten om de identiteit van asielzoekers te bevestigen en om te controleren of ze een dreiging voor de nationale veiligheid vormen. Het nieuwe kabinet noemt in het hoofdlijnenakkoord het uitlezen van mobiele telefoons expliciet als voorbeeld bij hoe het de toelatingsprocedure voor asielzoekers wil verscherpen.
Waar de autoriteiten precies naar zoeken, weten de vluchtelingen niet: ze zijn verplicht hun telefoons te overhandigen, maar het onderzoek gebeurt achter de schermen. ‘Er is zoveel onzekerheid over wat voor foto’s, gesprekken of zelfs contacten die op je telefoon staan je kunnen tegenwerken in je asielaanvraag, dat sommige vluchtelingen ervoor kiezen hun telefoons weg te gooien of te begraven’, vertelt Kinan Alajak, sinds 2022 migratie-onderzoeker aan de Universiteit Utrecht.
Over de auteur
Frank Rensen is wetenschapsjournalist en schrijft voor de Volkskrant over technologie, van cybersecurity en wetgeving tot games en cryptovaluta.
Na in 2015 uit de Syrische hoofdstad Damascus te zijn gevlucht, maakte Alajak het proces zelf mee in Ter Apel. ‘Je doet alles wat er van je gevraagd wordt. Ik ondertekende in één dag een stapel formulieren zo dik als een woordenboek. Ik had geen idee waar de meeste over gingen’, vertelt Alajak. ‘Ik kan me weinig herinneren van die dag. Wel staat me nog goed bij dat ik de pincode van mijn telefoon moest opschrijven, voordat hij werd afgenomen.’
Met collega’s uit de bestuurskunde, migratie-, media- en computerwetenschappen publiceerde Alajak recentelijk een onderzoek naar deze telefoonscreenings. Drie jaar lang interviewden zij onder meer medewerkers van de AVIM, de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) en vluchtelingen zelf. Centraal stond het gebruik van een door de politie ontwikkeld AI-programma dat de overheid sinds 2018 inzet om telefoons volautomatisch te doorzoeken. ‘De belofte is dat het AI-systeem hier één nacht voor nodig heeft. Beambten in bijvoorbeeld Ter Apel krijgen de conclusies van de AI terug als een rode of groene indicator op een computerscherm: deze persoon vormt een risico of niet – geen nuance’, zegt onderzoeksleider Koen Leurs.
De conclusies van het onderzoek zijn schrijnend: de AI werkt niet goed, het gebruik ervan heeft geen wettelijke grondslag en de screenings doen een ernstige inbreuk op de privacy van asielzoekers. Alajak: ‘Ik dacht een surveillancestaat te zijn ontvlucht, maar in Nederland heb ik een nieuwe betreden.’
Een asielzoeker komt aan in Nederland. Wanneer moet die de smartphone inleveren?
Kinan Alajak: ‘Je eerste contactpunt is een politieagent van de AVIM. Die neemt je bagage in beslag, op zoek naar documenten die je identiteit kunnen verifiëren. Digitale gegevensdragers, zoals een smartphone, ziet de AVIM ook als ‘bagage’. Als je een pincode hebt, moet je de cijfers opschrijven, als je een swipecode gebruikt, moet je het patroon tekenen.
‘Je krijgt een code voor je bagage, zodat je die later weer kunt claimen. Dat kan een dag of langer duren. Sommige asielzoekers die we spraken vertelden dat ze, toen ze hun telefoons terugkregen, foto’s, apps en bestanden op hun telefoons vonden die ze al maanden eerder hadden verwijderd. Op basis van dit onderzoek kan het gebeuren dat de asielaanvraag wordt geweigerd.’
Mag dat, het uitlezen van telefoons?
Leurs: ‘Nee. Op dit moment wordt onder de Vreemdelingenwet aangenomen dat telefoons gelden als bagage en daarom doorzocht mogen worden. Maar de Raad van State oordeelde in 2021 in een advies dat de Vreemdelingenwet onvoldoende specifiek is over smartphones als onderdeel van de bagage om het uitlezen van telefoons, zoals de AVIM doet, te legitimeren. Er zijn daarnaast onvoldoende waarborgen voor proportionaliteit en het bewaren van persoonsgegevens. Minister Dilan Yeşilgöz van Justitie en Veiligheid beloofde in 2022 de Vreemdelingenwet aan te passen zodat de IND en de AVIM wél de benodigde grondslag krijgen om telefoons uit te lezen. Die aanpassingen zijn vooralsnog niet gedaan.’
Alajak: ‘Het is verboden om een telefoon, vergrendeld met gezichtsherkenning, te ontgrendelen door het apparaat voor het gezicht van de gebruiker te houden. Ook dat heeft de Raad van State geoordeeld, maar het lijkt nog steeds te gebeuren.’
Wat zoeken de AVIM en IND precies in de smartphones van asielzoekers?
Leurs: ‘Er zijn te veel asielzoekers om elke telefoon te onderzoeken, maar dat was wel het streven van de AVIM. Agenten bekijken in beslag genomen telefoons eerst handmatig. Ze scrollen door het apparaat, op zoek naar alarmerende gesprekken of bestanden. Op basis hiervan kan worden besloten meer onderzoek te doen. Dit gebeurt in 7 tot 10 procent van de gevallen. De telefoon wordt in een apparaat gestoken dat een volledige kopie maakt van de telefoondata, die de AI-software vervolgens analyseert.
‘Het gedrag van asielzoekers bleek een factor te zijn in de afweging om zo’n AI-onderzoek te beginnen: als asielzoekers weerstand bieden tegen het inleveren van hun telefoons, kan de AVIM dit zien als een signaal dat zij iets te verbergen hebben en dat de telefoons moeten worden onderzocht met kunstmatige intelligentie.
‘De gekopieerde data stuurt de AVIM vervolgens naar een Amsterdams datacentrum van de politie voor analyse. De methode van die analyse is voor ons onbekend, omdat ook werknemers van de IND en AVIM niet op de hoogte zijn van de details. Uit onderzoek weten we dat beambten zich zorgen maken dat hun expertise verloren gaat en zij hun controle over de asielprocedure verliezen wanneer afwegingen worden uitbesteed aan een AI-systeem.
‘Wat ze terugkrijgen is een groene of rode indicator op het scherm, een representatie van het ‘risiconiveau’ van een asielzoeker. Een rood signaal kan een reden zijn om een crimineel onderzoek te beginnen. De AVIM heeft na inzet van het AI-systeem twintig keer signalen in het kader van het bewaken van de nationale veiligheid aan de politie doorgegeven. In geen van deze gevallen heeft dit daadwerkelijk geleid tot vervolging van een verdachte.’
Is het bewaken van de nationale veiligheid het belangrijkste doel van de telefoonscreenings?
Alajak: ‘Het idee om telefoons van asielzoekers uit te lezen begon in 2015. Naar aanleiding van de Bataclan-aanslag en andere terroristische aanvallen in Frankrijk besloot het kabinet-Rutte II vluchtelingen strenger te gaan screenen, onder meer door hun telefoons uit te lezen. Het onderzoeken van smartphones van asielzoekers staat dus al sinds dag één in het teken van de opsporing van criminaliteit.’
Leurs: ‘Uit het hoofdlijnenakkoord blijkt dat het kabinet telefoonscreenings ziet als een manier om de instroom van asielzoekers te verlagen – telefoonscreenings met kunstmatige intelligentie moeten dus naast het detecteren van identiteitsfraude of terrorisme ook een afschrikkende functie krijgen. Zo nam de Tweede Kamer in 2023 een motie aan om het gebruik van screenings uit te breiden, van de identificatie- en registratiefase naar ook de daadwerkelijke asielaanvraag.’
Volgens het verkiezingsprogramma van de VVD is het uitlezen van telefoons ook nuttig om de asielprocedure te verkorten. Is AI daar bruikbaar voor, bijvoorbeeld door asielzoekers sneller te kunnen identificeren aan de hand van de data op hun telefoons?
Leurs: ‘Ik denk van niet. Het identificeren en registreren van asielzoekers is mensenwerk en het automatiseren ervan blijkt dit proces juist inefficiënter te maken, volgens inspectierapporten van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Er zijn nog steeds mensen nodig om de telefoons aan te sluiten op apparaten die de data kopiëren en om de opslag te beheren. Op dit moment is die menskracht er simpelweg niet.’
Alajak: ‘Zelfs áls je genoeg mensen zou hebben, zijn er fundamentele beperkingen voor deze screenings. Het is haast onmogelijk voor Nederlandse agenten, laat staan AI, om berichten en foto’s op een telefoon in de juiste culturele context te plaatsen. Zo hoorden we van een van onze interviewrespondenten dat een vluchteling en zijn familie in de Nederlandse ambassade in Libanon de deur werden gewezen vanwege foto’s van vuurwapens op zijn telefoon. De foto’s werden gezien als indicatoren van criminaliteit – geheel ten onrechte, in het geval van deze man: in Libanon zijn geweren statussymbolen, net zoals in bijvoorbeeld de Verenigde Staten.’
Leurs: ‘Toen een asielzoeker onlangs een rechter vroeg zijn data te gebruiken om zijn asielverhaal te bevestigen, kreeg hij te horen dat de rechtbank geen verplichting heeft om hem te helpen aan de hand van zijn data. Het idee dat telefoonscreenings asielzoekers zouden helpen, gaat in Nederland dus niet op. Dat is een politieke keuze: in Duitsland, Zwitserland en Oostenrijk kunnen asielzoekers hun claim wél onderbouwen aan de hand van gegevens van hun telefoon.
‘Maar zelfs als je dit alles vergeet, is er nog een olifant in de kamer: telefoons in hun geheel uitlezen is een enorme inbreuk op de privacy van asielzoekers. Tegelijkertijd kunnen ze niet weigeren hun telefoon in te leveren, omdat ze zichzelf dan verdacht maken.’
De gebruikte AI geeft geregeld vals alarm. De Raad van State is kritisch. Waarom gaat de Nederlandse overheid hier dan toch mee door?
Alajak: ‘Juist omdat asielzoekers minder rechten krijgen, vormt de asielcontext voor de overheid een perfecte omgeving om nieuwe technologieën uit te testen. De technologische innovatie komt eerst, daarna volgen pas de bijbehorende wetten.’
Het ministerie van Justitie en Veiligheid bevestigt dat medewerkers van de Koninklijke Marechaussee of de Afdeling Vreemdelingenpolitie, Identificatie en Mensenhandel (AVIM) gegevensdragers van asielzoekers kunnen doorzoeken. Dit gebeurt in eerste instantie via een handmatige ‘quickcheck’, aldus een woordvoerder van het ministerie. ‘Op basis van eventuele signalen volgt een advies om al dan niet over te gaan tot het volledig uitlezen van de gegevensdragers.
‘Op 3 april 2024 heeft de Raad van State geoordeeld dat er geen afdoende wettelijke grondslag bestaat voor het ontgrendelen van een mobiele telefoon via gezichtsherkenning en het uitvoeren van een quickcheck zonder toestemming van de vreemdeling. Op dit moment wordt bestudeerd hoe deze grondslag in bewaringszaken voldoende kan worden uitgewerkt.
‘Project Athene (het toepassen van AI voor strafrechtelijke vervolging, red.) is na een privacytoets in november 2021 stopgezet en alle door AVIM eerder ontvangen opsporingsinformatie in het kader van het project vernietigd. De geautomatiseerde verstrekking van opsporingsgegevens aan de vreemdelingenpolitie voor vreemdelingrechtelijke taken is stopgezet, omdat een wettelijke grondslag in de Wet politiegegevens ontbreekt.’
Volgens onderzoeker Koen Leurs bedoelt het ministerie met ‘project Athene’ specifiek AI-onderzoek dat ‘kan leiden tot strafrechtelijke vervolging’. Het crossmatchen van deze gegevens met persoonsgegevens uit strafrechtelijke databases is onder Europese privacywetten verboden. ‘De automatische analyse van gegevensdragers met AI gaat door, onder de term ‘uitlezen van smartphones’.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant