Marjolein Faber, beoogd minister van Asiel en Migratie, heeft maandag afstand genomen van haar omstreden uitspraak over 'omvolking' tijdens een debat in 2020. Die beladen term wordt gebruikt in complottheorieën. Wat houdt de zogenaamde omvolkingstheorie in en waarom is het zo omstreden?
De omvolkingstheorie is een complottheorie waarin wordt beweerd dat een elite bewust de oorspronkelijke westerse (witte) bevolking zou vervangen door immigranten van niet-westerse afkomst. De term 'omvolking' is expliciet racistisch en gevaarlijk voor de samenleving, zegt Daniël Knegt tegen NU.nl. Hij is docent Moderne Geschiedenis aan de UvA en gespecialiseerd in extreemrechts en fascisme.
"Met de term zeg je eigenlijk dat mensen die geen witte huidskleur hebben geen Nederlanders zijn en dat ook nooit zullen worden", legt Knegt uit. "Sterker nog: ze zijn niet alleen niet-Nederlands, ze zijn onderdeel van een complot om het Nederlandse volk kapot te maken. Dat zeg je als je het begrip 'omvolking' gebruikt."
Om de omstreden term volledig te begrijpen, moeten we terug naar het nazitijdperk. Het woord is namelijk afgeleid van het Duitse woord 'umvolkung'. Die term werd op twee momenten gebruikt, vertelt Christophe Busch, historicus en Holocaust-expert. "In de jaren twintig hoorde je het als een crisisterm waar extreemrechts nu ook over praat. Mensen uit Polen en andere landen kwamen toen naar Duitsland." Nationalisten noemden dat 'umvolkung', omdat de nieuwe inwoners de Duitsers volgens hen terugdrongen.
In de jaren dertig had 'umvolkung' een andere betekenis. Het was een plan van de nazi's om de oosterse gebieden van het Duitse Rijk te 'verduitsen'. Mensen in die gebieden moesten plaatsmaken voor de Duitsers. Polen werden bijvoorbeeld met geweld verdreven en joden gedeporteerd naar concentratiekampen. "Vanaf de oorlogsbezetting krijg je een omgekeerde 'omvolking' die de nazi's zelf uitvoeren", legt Busch uit.
De nazi's zagen 'umvolkung' als een "beleidstool", zegt Knegt. "Andere volkeren moesten wijken om van Duitsland een wereldmacht te maken. Genocide maakte ook deel uit van dat plan."
Het gedachtegoed blijft na de oorlog in extreemrechtse en neofascistische kringen hangen, maar komt opnieuw onder de aandacht in 2010 als de Fransman Renaud Camus het boek Le Grand Remplacement (De Grote Vervanging) uitbrengt. Zijn gedachtegoed over de omvolkingstheorie krijgt steun van extreemrechtse groeperingen die ze stilletjes op internet verspreiden.
Inmiddels komt de term ook geregeld naar voren tijdens debatten in de Nederlandse Tweede Kamer. Beoogd minister Faber beschuldigde als PVV-senator de Verenigde Naties ervan een agenda van "antisemitisme, terrorisme en omvolking" uit te rollen. Dat zei ze naar aanleiding van het VN-rapport Replacement Migration uit 2000, maar dat rapport ging helemaal niet over 'omvolking'. Toen Faber op haar uitspraak gewezen werd, zei ze dat ze de historische betekenis niet kende.
Knegt gelooft daar niets van. "Politici weten donders goed waar de term vandaan komt, anders zouden ze die niet gebruiken. Het concept is direct afkomstig uit heel extremistische kringen en wordt ook alleen binnen die kringen gebruikt. Extremistische groeperingen weten precies wat je ermee bedoelt."
Maar bewust of onbewust, door de term 'omvolking' te gebruiken, ga je "de-criminaliseren", stelt Busch. "Het resultaat is dat, zeker als politici die term gebruiken, je angst zaait in de samenleving." Bovendien zijn woorden in het verleden van belang geweest om individuen te motiveren om geweld te gebruiken voor iets wat zij als een acuut probleem zien, legt hij uit. "Individuen kunnen dan gekke bokkensprongen maken, zoals een aanslag plegen."
Busch verwijst daarbij naar eerdere aanslagen die vanwege eenzelfde gedachtegoed zijn gepleegd. Denk aan de aanslagen door Anders Breivik in Noorwegen, Christchurch in Nieuw-Zeeland, de aanslag El Paso in Amerika en Halle in Duitsland.
De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding (NCTV) sprak in 2022 bovendien zijn zorgen uit over de omvolkingstheorie in Nederland. Extremisten "zien geweld en rassenoorlog als hét antwoord op de veronderstelde 'omvolking'", stelde de NCTV. Ook Knegt ziet dat. "Ik zie de theorie als een manier hoe je kan escaleren van extremisme naar fascisme. In het geval van fascisme ga je de grens over van het accepteren van geweld. Fascisme heeft daarbij een revolutionair einddoel, zoals een radicaal nieuwe staat waarin niets meer hetzelfde is." Volgens Knegt is het naïef om te denken dat 'omvolking' slechts een term is.
Het is belangrijk dat politici laten zien dat complottheorieën onacceptabel zijn, stelt Knegt. "Deze manier van denken staat haaks op de democratische rechtsstaat en moet daar ook geen plaats in krijgen. Dat vereist een moreel kompas bij politici en oppositiepartijen. Iemand die in 'omvolking' gelooft, is in mijn optiek ongeschikt om een politiek ambt uit te voeren."
Busch denkt bovendien dat het belangrijk is dat de overheid op tijd een dialoog aangaat met haar burgers. "Als je goed luistert naar de mensen, zeggen ze vooral: de politiek werkt voor mij niet, ik kan mijn rekeningen niet betalen, ik word niet gehoord, noem maar op. Daar moet je mee in dialoog gaan." Door op tijd naar alledaagse zorgen van mensen te luisteren, kan de overheid radicaal gedachtegoed mogelijk voor zijn.
Source: Nu.nl algemeen