De migratieroute tussen West-Afrika en de Canarische Eilanden staat bekend als een van de dodelijkste ter wereld. In 2024 is de route dodelijker dan ooit. Volgens Caminando Fronteras stierven in de eerste vijf maanden van dit jaar al 4.808 mensen in een poging de eilandengroep te bereiken.
Aan de noordoostelijke kust van Brazilië troffen vissers op 13 april een bootje aan met daarin negen lijken in verregaande staat van ontbinding. De Braziliaanse autoriteiten stelden vast dat het ging om mensen uit Mali en Mauritanië. Migranten, die op de woeste Atlantische Oceaan uit koers waren geraakt in een poging de Canarische Eilanden, en dus de Europese Unie, te bereiken.
Het is een gruwelijk voorbeeld van de ramp die zich volgens Helena Maleno (53) voltrekt op de migratieroute tussen West-Afrika en de Spaanse eilandengroep. Die route, bekend als een van de dodelijkste ter wereld, is in 2024 dodelijker dan ooit. Volgens Caminando Fronteras (Grenzen Bewandelen), de organisatie die Maleno in 2002 begon om de migranten uit West-Afrika en hun families bij te staan, stierven in de eerste vijf maanden van dit jaar al 4.808 mensen in een poging de Spaanse eilandengroep te bereiken.
Over de auteur
Dion Mebius is correspondent Spanje, Portugal en Marokko voor de Volkskrant. Hij woont in Madrid.
Voor Maleno, een prominente stem in het Spaanse migratiedebat, waren die ‘verschrikkelijke cijfers’ reden om niet na een half jaar met een rapport over het aantal doden te komen, zoals Caminando Fronteras gebruikelijk doet, maar al na mei tot publicatie over te gaan.
‘Of we nemen nu maatregelen, of we eindigen met ergere cijfers dan in 2023’, zegt Maleno een week na verschijning van het rapport in gesprek met een groep internationale media, waaronder de Volkskrant. In 2023, nu nog het recordjaar, overleden volgens Caminando Fronteras 6.007 mensen op de Canarische route. ‘En dat was al ondraaglijk.’
De organisatie heeft geen eigen reddingsschepen, maar speelt een belangrijke rol als schakel tussen de West-Afrikaanse migranten, die het telefoonnummer van Caminando Fronteras uit hun hoofd kennen, en de Spaanse autoriteiten. Als migranten op zee in nood raken, geeft Maleno’s team hun locatie door aan de kustwacht en blijft het de situatie van minuut tot minuut volgen.
De informatie die Maleno zo opdoet, komt van pas bij haar tweede missie: het helpen van de families van migranten die dood of vermist zijn. Ze helpt hen met het achterhalen van het lot van hun geliefden. De informatie is ook nuttig voor het doen van een melding bij de politie na een vermissing op zee, een voorwaarde om de vermiste later juridisch dood te kunnen verklaren. ‘Zonder zo’n verklaring kan een achterblijvende vrouw geen weduwe worden en kan een erfenis niet worden verdeeld.’
Op basis van dit soort ‘primaire bronnen’ stelt Caminando Fronteras het sterftecijfer vast. Dat cijfer is hoger dan dat van de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM), die in 2023 bijvoorbeeld tot ‘slechts’ 959 doden op de Canarische route kwam. Volgens Maleno zijn de bronnen van de IOM ‘in meerderheid secundair, zoals artikelen uit de pers’. Ze staat pal achter haar sterftecijfer, al is dat volgens haar slechts een minimum. ‘We weten dat het er meer zijn, maar geven alleen de cijfers die we hebben kunnen verifiëren.’
Hoewel de aantallen van vorig en dit jaar een zekere continuïteit suggereren, is die er in werkelijkheid niet. Eind vorig jaar waren het vooral inwoners van Senegal die in houten kano’s koers zetten naar de eilanden. Met het aantreden van een nieuwe president, de onder jongeren populaire Ousmane Sonko, is het aantal Senegalezen dat vertrekt echter scherp gedaald.
Dit jaar komen de slachtoffers vooral uit de landen in de door terreur, armoede en honger geplaagde Sahel, in het bijzonder Mali. Zij stappen in kano’s aan de kust van Mauritanië, dat met het opdrogen van andere migratieroutes ‘een doorreisland is geworden’.
Volgens vluchtelingenorganisatie UNHCR slaagden 17.216 migranten er tot juni in om de eilanden vanuit West-Afrika te bereiken. Veel meer dan de 4.462 in dezelfde periode vorig jaar.
Om de Mauritaanse marine te ontwijken, varen de bootvluchtelingen eerst een eind de ruige Atlantische Oceaan op. Daar gaat het vaak mis. ‘Als je de bocht richting de Canarische Eilanden niet scherp genoeg neemt, ga je ver de Atlantische Oceaan op. Daar raken ze de weg kwijt. Daar is niets meer.’
Als zo’n bootje verdwenen is, ‘komt er niet meteen een reddingsvliegtuig of -schip in actie’. ‘Wat de Spaanse reddingsdienst Salvamento Marítimo eerst doet, is wat ze ‘passief zoeken’ noemen. Ze zetten geen eigen middelen in, maar bellen schepen die in de buurt zijn met de vraag of ze toevallig iets hebben gezien.’
Dit beleid stelde de linkse regering van premier Pedro Sánchez in 2018 in. Destijds wisten tienduizenden migranten zonder papieren Spanje te bereiken. Onderdeel van dat beleid is ook het afwachten tot een andere kustwacht in het gebied, zoals die van Marokko, een reddingsoperatie opzet. Als Spanje uiteindelijk wél in actie komt, is het vaak te laat, zegt Maleno. ‘Het komt neer op het laten doodgaan van deze mensen.’
In maart ging de Europese Unie, na een zware lobby van Madrid, een nieuw ‘partnerschap’ aan met Mauritanië om de illegale migratie terug te dringen. Onderdeel is een bedrag van 210 miljoen euro voor Mauritanië om onder meer mensensmokkelaars harder aan te pakken en de grensbewaking in samenwerking met EU-agentschap Frontex op te voeren.
Het ‘versterken van zoek- en reddingsoperaties’ is in het akkoord een voetnoot. ‘In deze verdragen die Europa sluit is er geen plek voor de slachtoffers’, zegt Maleno. ‘Niemand denkt aan de bescherming van het recht op leven. Het enige wat telt, is dat deze mensen worden tegengehouden.’
Dat geldt ook voor de Spaanse regering, hoewel die zichzelf graag neerzet als voorvechter van de mensenrechten. ‘Die interesseren de regering niets. Er zit geen enkel verschil tussen de Spaanse grenspolitiek van de afgelopen jaren en die van de Italiaanse premier Meloni. Alleen Meloni zegt het hardop.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant