De Oezbeeks-Russische oligarch Alisjer Oesmanov presenteert zich graag als schatrijke mecenas die sinds zijn pensioen zijn leven in het teken van liefdadigheid zet. Maar inmiddels voert hij een juridische strijd met de Duitse autoriteiten, die hem verdenken van belastingontduiking, witwassen en fraude.
Eerder deze maand spande de Oezbeeks-Russische oligarch Alisjer Oesmanov een rechtszaak aan tegen de Zwitserse bank UBS. Die zou ‘absurde en ongefundeerde’ informatie over Oesmanov hebben verstrekt aan de Duitse autoriteiten. In Duitsland loopt al ruim twee jaar een onderzoek naar de 70-jarige Oesmanov, die wordt verdacht van belastingontduiking, corruptie en witwassen.
Die beschuldiging staat in schril contrast met de manier waarop Oesmanov zichzelf graag presenteert: als schatrijke mecenas, die zijn fortuin inzet ter ondersteuning van sport, wetenschap en cultuur. De Europese Unie omschrijft de zakenman echter als een ‘pro-Kremlin-oligarch met bijzonder nauwe banden met de Russische president Vladimir Poetin’. Kort na de Russische invasie van Oekraïne is Oesmanov dan ook op de Europese sanctielijst gezet.
Over de auteur
Daan de Vries is algemeen verslaggever van de Volkskrant.
Internationaal is Oesmanov vooral bekend als voormalig grootaandeelhouder van de Londense voetbalclub Arsenal. Bloomberg schat zijn vermogen op omgerekend ruim 17 miljard dollar, waarmee hij behoort tot de honderd rijkste personen ter wereld.
De basis voor dat fortuin legde Oesmanov in de nadagen van de Sovjet-Unie met de productie van plastic tassen, waaraan destijds een groot tekort was. Naar eigen zeggen kwam hij op dit idee toen hij tijdens een zakenreis zijn been had gebroken. Oesmanov lag wekenlang op een Moskouse hotelkamer, waar op het nachtkastje een boek lag over de kunststof polypropeen.
Dat Oesmanov in dat boek een kans zag om geld te verdienen, toont volgens zijn voormalige compagnon Vitali Zjalinski zijn zakelijk instinct. ‘Als zakenman is Alisjer een combinatie van een schaker en een bulterriër’, zei Zjalinski in 2012 tegen Forbes. ‘Hij weet wat hij wil, en loopt altijd twintig stappen voor.’
Nadat hij met plastic tassen zijn eerste miljoen had verdiend, begon Oesmanov een handel in geïmporteerde sigaretten, die van veel betere kwaliteit waren dan sigaretten van Sovjet-makelij. Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie stortten zijn bedrijven in en dreigde Oesmanov berooid achter te blijven. Door een reeks slimme beleggingen, gefinancierd met leningen van vrienden en zakenpartners, wist Oesmanov zijn miljoenenschuld af te betalen.
Oesmanov stond in deze periode op het punt het bedrijfsleven de rug toe te keren. ‘Ik wil alles achterlaten en vuurtorenwachter worden op Sachalin (eiland ten noorden van Japan, red.)’, zou hij in 1993 hebben verzucht tegen een zakenpartner.
Van die verhuizing naar het Russische Verre Oosten kwam het uiteindelijk niet, en in de jaren daarna groeide Oesmanov uit van miljonair tot miljardair. Hij investeerde in de ijzer- en staalindustrie en in staatsgasbedrijf Gazprom, en stak later geld in tal van techbedrijven als Facebook, Apple en het Russische Vkontakte.
Als kind droomde Oesmanov, in 1953 geboren in de Oezbeekse stad Tsjoest, niet van een carrière als zakenman. Hij wilde profvoetballer worden, maar vanwege zijn slechte ogen zat dat er niet in − nog altijd draagt de oligarch altijd een montuur met dikke glazen.
Nadat zijn voetbaldroom in duigen was gevallen ging Oesmanov op zoek naar een nieuwe sport. Het lezen van De drie musketiers (1844) van Alexandre Dumas wakkerde een diepe fascinatie met zwaardvechten aan, die de kleine Oesmanov naar de schermsport leidde.
Via het Oezbeekse schermteam schopte Oesmanov het tot de nationale selectie van de Sovjet-Unie. Ook op latere leeftijd bleef hij bij de sport betrokken: in 2008 werd hij benoemd tot voorzitter van de internationale schermfederatie. Tot zijn grote onvrede moest hij die functie in maart 2022 neerleggen, een week na de Russische invasie van Oekraïne.
Na de middelbare school verhuisde Oesmanov naar Moskou om aan een prestigieuze universiteit internationaal recht te studeren. Eenmaal afgestudeerd keerde hij terug naar Oezbekistan, waar hij in de jaren tachtig zijn moeilijkste jaren beleefde. Oesmanov werd veroordeeld voor fraude en corruptie, en bracht zes jaar door in de gevangenis. Hij houdt nog altijd vol dat hij onschuldig was.
Na zijn vrijlating kreeg Oesmanov een relatie met de Oezbeeks-Joodse ritmische gymnast Irina Viner, met wie hij in 1992 trouwde. Het stel kende elkaar al uit hun jeugd in Tasjkent: ze ontmoetten elkaar in het sportcomplex waar Viner ritmische gymnastiek beoefende en Oesmanov schermde. Na haar carrière leidde Viner als coach van het Russische ritmische-gymnastiekteam verschillende Olympische kampioenen op.
Naar verluidt heeft zij een van die kampioenen, Alina Kabajeva, voorgesteld aan de Russische president Vladimir Poetin. Kabajeva zou vervolgens jarenlang een buitenechtelijke relatie met Poetin hebben gehad. Viner zelf is sinds 2016 lid van het partijbestuur van Poetins partij, Verenigd Rusland.
Oesmanov gaf in 2017 de leiding over zijn zakenimperium uit handen, kort na na zijn 63ste verjaardag − volgens moslims de leeftijd waarop de profeet Mohammed overleed. Dat gegeven inspireerde Oesmanov naar eigen zeggen om de rest van zijn leven in het teken te stellen van liefdadigheid. Sindsdien schonk hij voor enkele miljarden aan goede doelen.
De EU noch de Duitse fiscus gelooft echter dat Oesmanov daadwerkelijk met pensioen is gegaan. In 2022 deed de Duitse politie invallen in drie panden die Oesmanov bezit aan de Beierse Tegernsee. Ook zijn superjacht Dilbar, het vijf-na-langste ter wereld, werd doorzocht.
Wegens gebrek aan bewijs oordeelde de Duitse rechter vorig jaar dat die doorzoekingen onrechtmatig waren. De rechter achtte zelfs niet bewezen dat de doorzochte woningen en het jacht daadwerkelijk in bezit zijn van de oligarch. Oesmanovs zaak tegen UBS is de volgende stap in zijn juridische strijd met de Duitse autoriteiten.
• Oesmanov heeft niet alleen nauwe banden met het Kremlin, maar ook met de Oezbeekse president Sjavkat Mirzijojev. Oesmanovs neef was getrouwd met Mirzijojevs nicht en de oligarch zou in 2016 een rol hebben gespeeld bij Mirzijojevs machtsovername na de dood van president Islam Karimov.
• Oesmanov vernoemde zijn superjacht Dilbar naar zijn moeder. Daarnaast bezit hij een privévliegtuig dat de naam van zijn vader draagt: Boerchan.
• In 2020 kocht Oesmanov voor bijna 9 miljoen dollar een manifest van Pierre de Coubertin, de initiatiefnemer van de moderne Olympische Spelen. Hij schonk het document aan het Olympisch Museum in Lausanne.
Geselecteerd door de redactie
Live Oekraïne: Russische sabotage waarschijnlijk de oorzaak van brand in Duitse metaalfabriek
Door zijn kortzichtige eigen-volk-eerst-mentaliteit verliest Europa steeds meer politieke invloed
Hoe verloopt de strijd in Oekraïne? Een actueel overzicht met kaarten en grafieken
Source: Volkskrant