Duitse jongeren keerden zich bij de EU-verkiezingen massaal af van de gevestigde politieke orde. Of het nu AfD is, of Volt: de jongerenstem ging vaak naar buitenstaanders. Zelfs De Groenen zijn exit, blijkt op een Berlijnse hbo. ‘Klimaatbescherming is belangrijk, maar we hebben ook oorlog en crisis.’
Vraag studenten aan de Berlijnse Hogeschool voor Techniek en Economie op wie ze bij de EU-verkiezingen hebben gestemd, en bijna niemand noemt de traditionele Duitse machtspartijen SPD of CDU. Die Partei, Volt, de Dierenbeschermingspartij – nieuwkomers en buitenstaanders kregen hier de stem.
‘Volt’, zegt ook Luca (21) – de meeste studenten willen niet met naam en politieke voorkeur online. In 2021, bij de Duitse parlementsverkiezingen, stemde hij nog op De Groenen, zoals zoveel jongeren toen. Vanwege het klimaat.
‘Klimaatbescherming is nog steeds superbelangrijk, maar de boel moet ook functioneren’, zegt Luca. ‘2.000 kilometer verderop woedt oorlog. Daar heeft niemand het over klimaatbescherming. Boodschappen en woningen zijn nu al niet meer te betalen. Ik weet niet welke partijen we kunnen vertrouwen. Ik weet niet meer wat ik moet doen.’
Duitse jongeren keren gevestigde politieke partijen massaal de rug toe, bleek tijdens de EU-verkiezingen. De Duitse regeringspartijen SPD, De Groenen en FDP samen kregen slechts een kwart van de jongerenstem. Ook onder de bevolking als geheel is de regering uiterst impopulair. Maar waar de rest van Duitsland massaal oversteekt naar de conservatieve oppositieleider CDU, stellen jongeren hun hoop vaker in kleine, nieuwe partijen.
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Eerder was hij correspondent in het Midden-Oosten.
Alles behalve de Altparteien die er zo’n puinhoop van hebben gemaakt, zegt het groepje studenten industrieel ontwerp rond Luca. Woensdagmiddag werken ze pasta met vegetarische gehaktballetjes naar binnen aan een buitentafel bij de Spree, achter hen de plezierbootjes.
Als iemand hier al op een ‘gevestigde’ partij stemt, dan was het De Groenen, tot drie jaar geleden de eeuwige buitenstaander. Twee studentes communicatiedesign in de mensa, bijvoorbeeld. Al stond ook Volt bij haar hoog in de kieswijzer, zegt Emma Lou Larsen (21). ‘Ik denk dat een grote partij op links meer bereikt dan een kleine.’
De Groenen waren dé grote belofte, toen Duitsland in 2021 een nieuwe regering koos. Bijna een kwart van de jongeren stemde erop. Bij de EU-verkiezingen vijf jaar geleden zelfs 34 procent. Destijds leek de halve Duitse jeugd wekelijks de straat op te gaan voor klimaatprotesten.
Maar tegenwoordig roepen De Groenen zelfs op een hogeschool vol jongeren dikwijls vieze gezichten op.
Lio (23), uit de buurt van Osnabrück, is net als Luca teleurgesteld in de partij en stemde dit keer Volt. ‘Ik ben ook een beetje beïnvloed door mijn familie’, zegt Lio, warrig donker haar en twee kleine ringen in zijn oren. ‘Die stemt heel anders dan ik. Mijn vader heeft een kroeg, ik heb gezien hoe groene maatregelen die kleine Leute schaden. Wat een geld het hun kost.
‘Het gaat te snel, er vallen te veel mensen tussendoor. Natuurlijk moeten we allemaal van de verbrandingsmotor af, maar waar blijft het openbaar vervoer naar mijn dorp? De Groenen zijn dan wel progressief, maar uiteindelijk zijn ze net als die andere grote gevestigde partijen. Ze doen al tientallen jaren hetzelfde.’
De partij werd genadeloos afgestraft bij de EU-verkiezing: onder jongeren vielen ze terug van 34 naar 11 procent.
De thema’s die jongeren bezighouden zijn de afgelopen jaren pijlsnel veranderd. Net als oudere Duitsers verkeren ook jongeren in crisismodus – meer nog, want zij hebben minder middelen en een onzekerder toekomst. Vraag het de studenten, en klimaat staat nog steeds hoog op de agenda. Vrijwel elke keer volgt echter een ‘maar’: maar we hebben ook andere, misschien wel dringender problemen.
De prijzen van levensmiddelen, energie, vervoer en bovenal: betaalbare woonruimte. Banen, al denken de meeste studenten aan de technische hogeschool dat het voor hen wel los zal lopen. Een studie uit april dit jaar onder Duitse 14- tot 29-jarigen noemt als grootste zorgen inflatie, oorlog in Europa en het Midden-Oosten, woonruimte, maatschappelijke tweespalt en klimaat. In die volgorde.
En dat duwt niet iedereen naar de progressieve Europeanen van Volt.
Duitsland maakte bij de EU-verkiezingen een enorme ruk naar rechts. Grote winnaar was de CDU, die sinds het vertrek van Angela Merkel is teruggekeerd naar haar rechts-conservatieve wortels. De partij laat geen gelegenheid onbenut om de regering af te schilderen als een stel ecofanatici die het land – en de burger – aan de rand van de economische afgrond hebben gebracht.
Tweede was AfD, volgens de Duitse veiligheidsdienst deels extreem-rechts. AfD begon als anti-immigratiepartij, en voert inmiddels strijd tegen alles, van coronamaatregelen tot lhbti-rechten. De oostelijke leider Björn Höcke werd onlangs veroordeeld voor het gebruik van de nazi-leus ‘Alles für Deutschland’, en keert zich steeds meer tegen de democratie als geheel. 16 procent van de Duitsers stemde op AfD. In de vijf oostelijke deelstaten was de partij ruim de grootste, met zo’n 30 procent.
Op een Berlijnse hogeschool zul je ze niet snel vinden, maar bij de EU-verkiezing stemde óók 16 procent van de jongeren AfD. Dat is ruim drie keer zo veel als bij de vorige Europese verkiezingen. Het aantal jonge CDU-stemmers steeg naar 17 procent, bijna de helft meer. En dan kreeg de nieuwe BSW-partij, een conservatieve linkse stem – grote overheid, streng migratiebeleid, niet te veel gedoe rond klimaat en lhbti-rechten – ook nog 6 procent.
Sommige Duitse media concludeerden daarom dat jongeren in groten getale rechts waren gaan stemmen, of in elk geval conservatief. Anna-Sophie Heinze vindt dat reuze meevallen. ‘Het idee is de afgelopen jaren gaan leven dat zo ongeveer alle jongeren klimaatactivisten zijn’, zegt de politicoloog aan de Universiteit van Trier. ‘Maar er is altijd een grote conservatieve groep geweest. De politieke jeugdbeweging van de CDU is de grootste van Europa.’
Wat we zien, zegt ook Heinze, is teleurstelling in de regering en in het bijzonder in De Groenen. ‘En jongeren zijn heel flexibel in hun politieke keuzen. Ze proberen gewoon wat nieuws.’
Heinze hekelt de falende communicatie van de Duitse regering, die er tegenwoordig vooral om bekendstaat dat ze onderling veel ruzie maakt. ‘Dat maakt het erg makkelijk voor de oppositie om haar onderuit te halen. Je kunt nog zulk goed beleid maken, als je de kiezer daarin niet kunt meenemen, word je bij de volgende verkiezingen afgestraft.’
AfD heeft ondertussen wél leren communiceren, zeker met jongeren.
‘Heb jij ook geen vriendin? Kijk geen porno, stem niet op De Groenen (...), maar bovenal: laat je niet wijsmaken dat je lief, zacht, zwak en links moet zijn. Echte mannen zijn rechts.’
Zomaar een TikTok-filmpje van de toenmalige AfD-fractieleider in het Europees parlement, Maximilian Krah – inmiddels heeft hij het veld moeten ruimen omdat hij tegen een Italiaanse krant had gezegd dat ‘niet alle SS’ers oorlogsmisdadigers’ waren.
Het filmpje is anderhalf miljoen keer bekeken, een hoeveelheid waarvan andere Duitse politieke partijen alleen kunnen dromen.
AfD is al heel vroeg begonnen zich op sociale media te profileren. Zeker op TikTok heeft de partij een doeltreffende strategie uitgerold om jongeren te bereiken. AfD-filmpjes worden daar gemiddeld 430 duizend keer bekeken, berekende politiek wetenschapper Johannes Hillje. Die van de SPD 22 duizend keer. AfD heeft 271 duizend abonnees op YouTube, precies tien keer zo veel als De Groenen.
En dan zijn er nog talloze sympathisanten met eigen scharen volgers die AfD heeft weten te mobiliseren, klassieke influencers. Zo bereikt de partij direct of indirect honderdduizenden jongeren met filmpjes die mannelijkheid bejubelen, feminisme afzeiken, de omvolkingstheorie verspreiden, of migranten tonen die witte jongens in elkaar slaan en vrouwen lastigvallen.
Niemand die weet in hoeverre TikTok-filmpjes zich uitbetalen in stemmen, maar het komt wel aan, zeggen drie studenten voor de deur van de hogeschool. Zeker omdat veel jongeren beelden op sociale media voor waarheid aannemen. Maar belangrijker: ook jongeren maken zich zorgen over veiligheid, migratie, de kosten van vluchtelingenopvang. Ook jongeren zijn vatbaar voor populisme, makkelijke oplossingen voor complexe problemen. En dus voor het AfD-gedachtengoed.
En de wereld verandert voor hun ogen. Veel van de hogeschoolstudenten komen uit dorpjes in Brandenburg, de landelijke deelstaat rondom Berlijn. Allemaal kennen ze wel een verhaal over de ‘ruk naar rechts’ bij hen thuis. ‘Extreem-rechts wordt meer salonfähig’, zegt Luca di Lorenzi (24). ‘Mensen die al conservatief zijn, en dat zijn er bij ons in het dorp behoorlijk wat, worden door het grote, polariserende thema ‘migratie’ steeds vaker verder naar rechts getrokken.’
De 20-jarige Noah zegt dat in de buurt van zijn geboortedorp, buiten Berlijn, ze net een vluchtelingencentrum hebben neergezet. Op de bus die erlangs gaat is altijd gedoe. ‘Veel vriendinnen van mij, echte Groenen-stemmers, klagen nu ook dat ze ‘lekker ding’ toegeroepen wordt op die bus.’
De AfD-boodschap op sociale media sluit in elk geval naadloos aan bij het wereldbeeld van een 18-jarige jongen, die niet met naam in de krant wil omdat hij de media niet vertrouwt, buiten een Berlijns jeugdcentrum. Hij is tegen geweld, zegt hij, niet tegen migranten. Maar zijn indruk is wel dat van migranten het meeste geweld komt. Dus ging de eerste stem in zijn leven naar AfD, deze juni.
Volgend jaar kiest Duitsland een nieuwe Bondsdag, de Duitse Tweede Kamer, en dus een nieuwe regering. Daarbij maken kleine partijen gewoonlijk minder kans, omdat Duitsland een kiesdrempel van 5 procent heeft. Bij de EU-verkiezingen geldt dat niet.
Wat deze jongeren gemeen hebben, links en rechts, is teleurstelling, desillusie zelfs. En zorgen over de toekomst. De campagnestrategen van de Altparteien hebben nog een jaar om daar een antwoord op te vinden.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant