Miljarden wil het nieuwe kabinet bezuinigen op wetenschap. Astronomen en instrumentmakers die aan grote prestigeprojecten werken, dreigen nu de eerste slachtoffers te worden. ‘Dit is alsof je het hart van de Nederlandse sterrenkunde eruit rukt.’
Wat ruim dertig jaar geleden begon met een blik op de diepe kosmos en de bouw van toonaangevende instrumenten voor astronomische paradepaardjes als ruimtetelescoop James Webb en de geplande Extremely Large Telescope in Chili, kan straks zomaar eindigen in de alleszins aardsere budgettaire bijlage van het hoofdlijnenakkoord van PVV, VVD, NSC en BBB.
Want daar, op pagina 3, onder tussenkopje ‘structurele verlaging van uitgaven’, staat het drie keer, ingetekend voor de jaren 2026 tot en met 2028: ‘-215’, ‘-215’, ‘-215’. Het is een rijtje getallen met grote gevolgen. ‘Dit is alsof je het hart van de Nederlandse sterrenkunde eruit rukt’, zegt Ignas Snellen, directeur van de Sterrewacht van de Universiteit Leiden.
Die ‘-215’ staat er vanwege de voorgenomen afschaffing van de ‘sectorplannen’ van 215 miljoen euro per jaar, een geldstroom voor onderzoek en onderwijs die pas sinds 2023 in de overheidsboekhouding staat. Het schrappen daarvan levert een bescheiden bijdrage aan de miljardenbezuiniging op onderzoek en innovatie waar het nieuwe kabinet in totaal op afkoerst. Maar voor de Nederlandse onderzoeksschool voor astronomie (Nova), het samenwerkingsverband van de vier vaderlandse universiteiten met een sterrenkunde-afdeling, is het catastrofaal. De 3,5 miljoen euro die Nova uit die sectorplannen ontvangt, vormt namelijk de enige vaste financiering.
Over de auteur
George van Hal is wetenschapsredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over sterrenkunde, natuurkunde en ruimtevaart.
Nova boekte sinds 1991 grote successen in de internationale astronomie. ‘Als losse universiteiten zijn we te klein om een vuist te maken. Via Nova konden we samen optrekken. We verdeelden onze expertise en bouwden een groep instrumentmakers op die niet aan een enkele universiteit gebonden is’, zegt Snellen.
Nova richt zich daarbij niet alleen op het uitvoeren van onderzoek, maar ook op het opleiden van jonge sterrenkundigen en het bouwen van instrumenten. Het coördineert het landelijk wetenschappelijk beleid van de sterrenkunde, communiceert de resultaten van het onderzoek naar pers, publiek en scholen, en verdeelt het geld voor het inhuren van promovendi aan universiteiten.
Wetenschappers en instrumentmakers verbonden aan Nova bouwden onder meer het hart van Miri, een van de hoofdinstrumenten op ruimtetelescoop James Webb, het huidige vlaggeschip van de internationale sterrenkunde. En ondertussen bouwt men ook aan twee instrumenten – Metis en Micado – voor de Extremely Large Telescope (ELT) in Chili, wat straks het krachtigste observatorium op onze planeet zal zijn. ‘Metis is een van de drie hoofdinstrumenten, die het eerste licht van de ELT opvangen. We spelen met ons kleine landje dus een hoofdrol in het doorgronden van de kosmos’, zegt Michiel Rodenhuis, uitvoerend directeur van Nova.
‘Tot 2023 moest onze financiering elke vijf jaar door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap worden verlengd’, zegt hij. ‘Maar het ontwerpen en bouwen van onze instrumenten kost soms wel twintig jaar. We waren dus erg blij dat we onderdeel werden van de nieuwe sectorplannen. Dat gaf ons meer zekerheid op de lange termijn.’ Hij lacht. ‘Deze uitkomst is dus nogal ironisch, inderdaad.’ Rodenhuis zegt geen opties te zien om de klap op te vangen. ‘Als deze bezuiniging doorgaat, is het voor ons over en uit.’
De crisis bij Nova is een tastbaar voorbeeld van het effect van de geplande bezuinigingen op wetenschap en innovatie. Tussen 2025 en 2028 krimpen drie belangrijke financieringsstromen – het Nationaal Groeifonds, de sectorplannen en het Fonds Onderzoek en Wetenschap – met opgeteld een grove 4,3 miljard euro. Dat gaat af van de geplande totale overheidsuitgave van 44 miljard euro aan onderzoek en innovatie in die vier jaar. Al is nog niet precies duidelijk of alle bezuinigingen ook bij onderzoek en innovatie terecht zullen komen. Het Nationaal Groeifonds geeft bijvoorbeeld ook veel geld uit aan onderwijs. Mede daarom is nog onbekend welke instituten, opleidingen en universiteiten straks het hardst door de bezuinigingen zullen worden getroffen.
De afgelopen jaren was Nederland juist meer gaan investeren. ‘De sector riep al langer dat er een noodzaak was tot meer investeringen als Nederland mee wilde blijven doen’, zegt Alexandra Vennekens van het Rathenau Instituut, co-auteur van een rapport dat deze maand verscheen over de totale investeringen in de Nederlandse wetenschap tot 2028.
‘Nederland wordt vaak als kenniseconomie genoemd, maar in vergelijking met landen waar Nederland zich qua wetenschap graag aan spiegelt, zoals Duitsland, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en China, bleven de investeringen al achter’, zegt ze.
Dat is te zien wanneer je die investeringen schaalt naar percentage van het bruto binnenlands product. Nog altijd voldoet Nederland niet aan wat het heeft afgesproken in Europees verband. Landen binnen de EU streven naar een investering van tenminste 3 procent van het bruto binnenlands product. In 2024 investeerde de overheid daarvoor nog altijd zo’n 400 miljoen te weinig. Die 3 procent bereik je overigens niet alleen met extra overheidsgeld, maar bijvoorbeeld ook door het binnenhalen van grote Europese onderzoeksbeurzen en extra investeringen vanuit het bedrijfsleven.
‘Nederland raakt verder achterop als we deze bezuinigingen op het gebied van kennis en innovatie doorvoeren’, waarschuwde daarom Marcel Levi, voorzitter van de Kenniscoalitie, het samenwerkingsverband tussen ondernemers en wetenschappers, op 17 mei al in een verklaring. ‘De bezuinigingen op onderwijs en wetenschap zijn een dreun voor onze studenten en medewerkers’, reageerde een dag eerder Jouke de Vries, interim-voorzitter van Universiteiten van Nederland (UNL). De koepelorganisatie becijferde onder meer dat door de aangekondigde bezuinigingen zo’n twaalfhonderd ontslagen zouden vallen.
‘Het doet me pijn dat dit nu weer wordt afgebroken’, zei demissionair minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap Robbert Dijkgraaf diezelfde week bij televisieprogramma Buitenhof. Onder zijn bewind waren onder meer de sectorgelden juist ingevoerd. ‘Dat zijn langetermijninvesteringen, zaadjes die nog tot wasdom moeten komen. Je kunt ze ook meteen opeten, maar dat is op de langere termijn erg onverstandig.’
In januari liet Dijkgraaf in de Tweede Kamer nog enthousiast zijn ‘vakantiekiekjes’ zien van een werkbezoek aan een aantal telescopen op de bergtoppen van de Chileense Atacamawoestijn, waaronder de nog in aanbouw verkerende ELT. Hij roemde daarbij onder meer de Nederlandse bijdragen, die onder zijn opvolger Eppo Bruins (NSC) nu dus juist dreigen te verdwijnen.
Onder de twaalfhonderd banen die naar verwachting verdwijnen als de bezuinigingen doorgaan, zullen er namelijk enkele tientallen van Nova zijn, dat overigens strikt genomen geen werkgever is. ‘Wij leveren de financiering voor deze banen, maar onze medewerkers zijn officieel in dienst bij de universiteiten of bijvoorbeeld bij Astron, het Nederlands instituut voor radioastronomie’, zegt directeur Rodenhuis.
Zeker is dat als het Nova-geld opdroogt, de door de onderzoeksschool opgezette instrumentatiegroepen in hun geheel zullen ophouden te bestaan.
Over de werknemers zelf maakt Rodenhuis zich na een ontslag geen zorgen. ‘Dit zijn zeer getalenteerde, zeer gewilde mensen. Die kunnen waarschijnlijk direct aan de slag in het bedrijfsleven. Alleen: je krijgt ze dan niet makkelijk terug. Als we deze groep, deze unieke expertise die we in de afgelopen dertig jaar hebben opgebouwd, nu afbreken, is dat waarschijnlijk definitief.’
En juist de instrumentatiegroepen maken Nova wereldwijd zo uniek, zegt Snellen. ‘Als je de instrumenten bouwt, krijg je als dank ook meer waarneemtijd. Je wordt bovendien dé expert op het gebied van wat zo’n instrument kan. Van over de hele wereld kloppen onderzoekers daarom nu bij ons aan, met vragen over bijvoorbeeld Miri op James Webb. Doordat je vanaf het begin zo’n belangrijke rol speelt, kun je bovendien ook de koers helpen bepalen van zulke internationale megaprojecten’, zegt Snellen.
De expertise, fysiek samengebald in de instrumentgroepen in Groningen en Dwingeloo, is bovendien waardevol voor de technische industrie die mede dankzij Nova in de loop der jaren in het noorden van Nederland is samengebald. ‘Voor elke euro die we vanuit de overheid krijgen, realiseren we nog eens twee keer zoveel aan projectinvesteringen uit andere bronnen, waaronder het bedrijfsleven. Er is dus sprake van een hefboomeffect’, zegt Rodenhuis. Hoewel bedrijven netto niet zoveel aan Nova verdienen, krijgen ze er wel veel voor terug. ‘We krijgen vaak te horen: wat Nova wil is zó idioot, zo lastig of specifiek, dat het hen weer tot innovatie en nieuwe producten drijft’, zegt hij.
Zo is Nova voor de bouw van de instrumenten voor de ELT bezig met een manier om verre exoplaneten, werelden die draaien om een andere ster dan de zon, direct in beeld te kunnen brengen. ‘Daarvoor moet je lichtbundels leren manipuleren op microschaal. De exacte toepassingen kennen we nog niet, we zijn deze technologie nog aan het ontwikkelen, maar ik zie zelf bijvoorbeeld al veel potentie in de verbetering van virtualrealitybrillen.’
Hoewel de eerste ‘-215’ pas in de kolom 2026 staat, voelt Nova nu al de gevolgen van de geplande bezuinigingen. ‘Omdat onze ontwikkeltrajecten zo lang duren, waren we begonnen met het aannemen van mensen voor voorstudies naar nieuwe instrumenten. Dat hebben we per direct op pauze gezet. We zijn bang dat het geld straks op is. We lopen dus nu al achterstand op in de internationale concurrentiestrijd’, zegt hij.
Dat is natuurlijk niks vergeleken met de schade wanneer de financiering straks echt stopt. Nederland zou volgens Rodenhuis in elk geval een enorme flater slaan als het zijn instrumenten voor de ELT niet kan afleveren. ‘Daar zijn we al ruim vijftien jaar mee bezig en nu dreigen we plots te zinken in het zicht van de haven. Ik wil er eerlijk gezegd nog niet te veel over nadenken.’
In een eerdere versie van dit stuk stond dat er volgens Universiteiten van Nederland 1.900 arbeidsplaatsen zouden verdwijnen. Het zijn er in werkelijkheid 1.200.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant