In haar theatervoorstelling Maankoorts vergelijkt Van Heemstra het enthousiasme van Jeff Bezos en Elon Musk om de maan te exploiteren met onze koloniale geschiedenis. ‘We mogen niet dezelfde fouten maken.’
De ruimtebaronnen van deze tijd, Amazon-oprichter Jeff Bezos en Elon Musk van Tesla en SpaceX, zijn ervan overtuigd dat we door de kolonisatie van andere planeten de aarde zullen redden. ‘Wij mensen moeten de ruimte in als we een bloeiende beschaving willen blijven hebben’, zei Bezos in 2019 in een interview met de Amerikaanse omroep CBS.
Het ruimtevaartbedrijf Interlune kondigde eerder dit jaar al aan dat het helium-3 op de maan wil ontginnen, wat we hier als brandstof zouden kunnen gebruiken. Een ambitieus plan dat onze groeiende energieconsumptie veilig kan stellen. Daarnaast bergt het maanlandschap zeldzame metalen en waterstof in gesteenten. Met dat laatste zou weer brandstof voor raketten kunnen worden geproduceerd, zodat die vanaf de maan verder kunnen reizen.
Over de auteur
Ela Çolak schrijft voor de Volkskrant over comedy en theater.
De maan als tussenstation voor avonturen in ons sterrenstelsel – klinkt fascinerend, toch? Maar er zijn ook mensen die veel weerstand ervaren bij het idee van exploitatie van de maan. Zo ook schrijver, dichter en theatermaker Marjolijn van Heemstra, die sinds 2019 voor het journalistieke platform De Correspondent over deze nieuwe ‘space race’ schrijft. Ze hekelt dat er slechts een paar partijen zijn die zich op deze manier de maan toe-eigenen, maar ook dat ze het als dé oplossing presenteren voor ons consumptiepatroon en bedreigde ecosysteem.
Van Heemstra: ‘Ik vind het bezwaarlijk dat Bezos en Musk verkondigen dat ze hiermee de aarde zullen ontlasten, omdat dat daar geen enkel bewijs voor is. Ik denk dat er onderaan de streep juist meer productie komt. Alles wat daarvandaan wordt gehaald, is bedoeld om hier af te zetten, dus dan gaat de vervuiling hier gewoon door. En als mensen zoals Musk, die alleen maar inzetten op ongebreidelde groei, ook niet nadenken over een balans met de omgeving, op een hemellichaam waarvan we ontzettend afhankelijk zijn, dan vind ik dat vrij angstaanjagend.’
De hebzucht van de mens, dit keer in de vorm van commerciële exploitatie van de maan, omschrijft Van Heemstra als ‘maankoorts’ – wat tevens de titel is van haar nieuwe voorstelling. Het stuk is gebaseerd op haar vorig jaar verschenen essay Wat is ruimte waard en is geregisseerd door Erik Whien, huisregisseur bij Het Nationale Theater. Zowel in het essay als in de voorstelling vertelt Van Heemstra onverbloemd over de koloniale geschiedenis van haar familie.
Ze blikt allereerst terug op een bergwandeling die ze zo’n tien jaar geleden in Suriname maakte; een eeuw daarvoor had Aarnoud van Heemstra, een familielid van haar vaders kant, ook de Voltzberg beklommen. Hij was een decennium gouverneur van Suriname, beschouwde zowel de natuur als de mensen daar als ‘grondstof voor economische winst’, introduceerde er mijnbouw en vernielde op deze manier de gemeenschap en de omgeving, met ontbossing en kwikvergiftiging tot gevolg.
Die grove uitbuiting door de witte kolonialist verbindt Van Heemstra vervolgens met de toekomstige bezetting van de maan. Nee, er woont niemand op de maan en je vindt er niet hetzelfde ecosysteem, maar toch ziet Van Heemstra overeenkomsten.
‘Ik houd ervan om over iets te schrijven waarin het verleden en de toekomst samenkomen, en je een connectie ziet die je niet had verwacht. Ik laat zien dat de ideeën van Musk en Bezos net zo kapitalistisch en destructief zijn als die van onze koloniale geschiedenis, en daardoor eerder ouderwets. Als je denkt aan vooruitgang, dan moet je nadenken over écht toekomstbestendige industrie. En dat is de kolonisatie van de maan niet; die is gestoeld op het idee dat je eindeloos kunt nemen, zonder dat er rekening wordt gehouden met de omgeving.’
In de voorstelling voert Van Heemstra, die grotendeels een monoloog houdt, ook een intrigerend gesprek met een ‘vertegenwoordiger’ van de maan. Daarin wordt een mogelijk desastreus gevolg genoemd van intensieve mijnbouw op de maan: bij dat proces ontstaat namelijk maanstof, dat, vanwege de bijna ontbrekende zwaartekracht, pas na jaren weer neerdaalt. Als de maan in een permanente stofwolk wordt gehuld, heeft dat invloed op hoe de maan de zon weerkaatst. De ruimte-jurist in het stuk waarschuwt: ‘Het lichaam dat al miljarden jaren praktisch onveranderd met ons meedraait, zou dan in een paar jaar drastisch kunnen veranderen.’
Een schrikwekkend scenario, maar angst is niet waar Van Heemstra op uit is: ‘Ik wil vooral voorkomen dat we dezelfde fouten maken. Dat we niet weer naar een kwetsbare plek gaan en daar van alles gaan uitspoken, zonder echt te weten waar we mee te maken hebben.’
Naast aanklacht is Maankoorts ook een ode; Van Heemstra bezingt poëtisch het hemellichaam dat zorgt voor de getijden, de maanden, feesten, rituelen. Ze hoopt dat we de maan als erfgoed zullen bewaken, iets waar de Verenigde Naties eind jaren zeventig al voor pleitten met een Maanverdrag – dat er uiteindelijk niet kwam. Wel is er een Outer Space Treaty uit 1967, dat door veel landen is ondertekend, maar daarin werd het delven van brandstoffen voor eigen belang niet meegenomen.
‘In Bangladesh heb je rivieren die dezelfde juridische bescherming hebben als mensen. Zo’n morele blauwdruk voor de maan zou mooi zijn, maar het is niet genoeg’, zegt Van Heemstra.
‘Er móét wetgeving komen die de ruimte-industrie reguleert. Er zijn gelukkig internationale juristen, zoals de Nederlandse Tanja Masson Zwaan, die zich al bezighouden met ruimterecht. Maar ze lopen wel vaak achter de industrie aan, die zich in rap tempo ontwikkelt. Ik hoop hoe dan ook dat er meer bewustzijn komt. Want als meer mensen weten wat daar mogelijk gaat gebeuren, komt er hopelijk meer weerstand.’
Maankoorts gaat op 29/6 in première in Theater Frascati in Amsterdam. Landelijke tournee t/m 25/10.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant