Terwijl Mark Ruttes politieke imago flinke deuken opliep in Nederland, bleef hij internationaal in aanzien stijgen. Oud-topdiplomaten roemen ‘het ongelooflijke gemak’ waarmee de nieuwe Navo-topman met mensen omgaat. Het levert Rutte een functie op waarin hij aanvankelijk niet geïnteresseerd was.
‘Het was op de beruchte Navo-top van 2018, waar de spanningen enorm opliepen. Trump praatte en praatte. Hij zei: ik wil 4 procent en ik wil dat jullie allemaal terugkomen over één uur en vertellen waar jullie het vandaan hebben gehaald. Weet je, mijn vader was Duits en mijn moeder Schots, maar God heeft me zo gezegend dat ik een Amerikaan ben en niet afkomstig uit deze vervloekte Europese Unie! Zo ging hij tekeer. Hij zei: ik weet dat jullie al zeven presidenten voor de gek hebben gehouden, maar met mij lukt dat niet. Ik wil geld zien.’
Aan het woord is een van dertig leiders die destijds om de tafel zaten. Deze leider wil niet met naam geciteerd worden in de Volkskrant, vanwege de vertrouwelijke aard van zulke bijeenkomsten, maar zijn verhaal bevat een hint waarom Mark Rutte tweemaal door president Biden gevraagd is om Navo-chef Jens Stoltenberg op te volgen voordat hij zich kandidaat stelde. En waarom vrijwel meteen vier grote bondgenoten – de VS, Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk – zich achter hem schaarden.
Over de auteur
Arnout Brouwers schrijft voor de Volkskrant over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
‘Toen begon dat spannende uur. Merkel benaderde hem en zei dat haar land geleidelijk op weg was naar de 2 procent. Trump wees het af. Dat was Barack’s idee, he, die top van Wales, zei hij (verwijzend naar de Navo-top in 2014 waarop bondgenoten hadden afgesproken hun defensie-uitgaven te verhogen tot 2 procent van het nationaal inkomen, red.). Want Barack heeft nooit een stap buiten Chicago gezet tot hij president werd, ging Trump verder. Daarom koos hij Wales, ondanks het lelijke landschap en het feit dat ze daar de slechtste golfbanen hebben!’
‘Na een uur begon Trump de bijdragen van landen te bespreken, een voor een. Hij begon Slovenië af te kraken. ‘1 procent. Die geven je toch nooit wat je wilt, daar kun je beter gewoon pakken wat je kunt krijgen. Volgende. Er heerste stilte. En toen sprak Mark. Iedereen dacht: wat doet hij? Hij zei: ‘Stop, Donald! Dit klopt niet. Je weet dat we Barack allemaal aardig vonden, hij was onze vriend, maar hij heeft ons niet gedwongen onze defensie-uitgaven te verhogen. Jij hebt dat gedaan! Onder jouw leiding hebben we de afgelopen twee jaar 41 miljard meer aan defensie uitgegeven! Ongelofelijk, nog nooit vertoond. Dus stop hiermee en vertel de wereld dat je ons hebt gedwongen 41 miljard meer uit te geven.’ Trump bedankte hem. ‘Ik wist al dat je de slimste van het stel was sinds je me bezocht in het Witte Huis. Vandaag heb jij de Navo gered, Mark.’ En hij liep naar buiten en gaf een persconferentie en schepte op over die 41 miljard.’
Terwijl Ruttes imago de afgelopen jaren in de Nederlandse politiek aan slijtage onderhevig was, bleef zijn internationale aanzien stijgen. Dat hij nu de Noorse ex-premier Jens Stoltenberg opvolgt, is naast Amerikaanse steun ook een gevolg van de reputatie en de persoonlijke relaties die hij heeft opgebouwd met leiders die hem al jaren aan het werk hebben gezien.
Maar dat wil niet zeggen dat Rutte zelf nu al die tijd zo nodig naar de Navo wilde. Of überhaupt belangstelling had voor de Navo. Of voor veiligheidsbeleid. Oud-adviseurs van hem bevestigen unisono dat Rutte geen enkele belangstelling had voor veiligheidspolitiek, en zeker ook niet taalde naar een baantje bij de Navo. Dat dit is veranderd, heeft ook te maken met Ruslands invasie van Oekraïne en de belangrijke rol die de Navo weer is gaan spelen als centraal veiligheidsorgaan voor Europa. Het is weer een tijd waarin elk woord van de secretaris-generaal op een goudschaaltje gewogen wordt.
Jozias van Aartsen, oud-minister van Buitenlandse Zaken (1998-2002) en voormalig VVD-leider (2004-2006) beaamt dat Rutte ‘aan het begin van zijn politieke carrière nooit echt geïnteresseerd geweest is in buitenlandse politiek, behoudens zijn belangstelling voor de Amerikaanse politiek’. De transformatie is later gekomen, toen hij als premier in de Europese besluitvorming terechtkwam, waar de rol van leiders op EU-toppen enorm is toegenomen. ‘Dat vond hij gewoon heerlijk. De EU is een fantastisch gremium om in te werken, om over na te denken, en om de ontwikkeling ervan – en daarmee van Europa – te beïnvloeden.’
Dat juist in die Europese Raden persoonlijke verhoudingen ‘essentieel’ zijn, zegt Van Aartsen, maakte het tot een perfect werkterrein voor Rutte, ‘die met iedereen overweg kan’. ‘Je moet er ook een beetje lol in hebben, het spel.’
De Rutte-magie, hij bestaat echt, zeggen oud-topdiplomaten die hem aan het werk zagen in en buiten de EU. Zo iemand is Ed Kronenburg, die Rutte vaak van dichtbij meemaakte, als secretaris-generaal op het departement van Buitenlandse Zaken, maar ook als ambassadeur in Parijs en later in Beijing. ‘Hij heeft een outgoing, enthousiasmerende houding, het maakt hem niet uit wie hij ontmoet.’ Kronenburg roemt ‘het ongelooflijke gemak’ waarmee hij met mensen omgaat en zijn gevoel voor humor. ‘Maar als het moet, is hij ook razend serieus. Hij kent zijn zaken goed en laat anderen aan het woord. Hij is niet alleen aan het zenden, hij luistert ook.’
Op originele gedachten of geopolitieke visie kon Rutte in het internationale domein – zeker in het begin – niet betrapt worden. Onder zijn premierschap werd buitenlands beleid grotendeels in dienst geplaatst van economische handelsbevordering. Net als zijn Duitse collega Angela Merkel vierde hij in 2011 samen met toenmalig Russisch president Dmitri Medvedev breed lachend de aftrap voor het Nord Stream II-project, dat Duitsland en Nederland tot het bittere einde, en als laatste landen in Europa, bleven steunen.
Rutte ‘was niet geïnteresseerd in defensie of veiligheidsbeleid’, zegt een oud-topman van dat departement, die ook direct met hem heeft samengewerkt. Rutte begon met 1 miljard euro aan bezuinigingen op defensie, en die bezuinigingen bleven doorgaan. Zelfs toen de Navo in Wales – na de Russische annexatie van de Krim en het neerhalen van vlucht MH17 – de afspraak maakte over 2 procent, kropen onder Rutte de uitgaven maar heel langzaam omhoog. Tot twee jaar geleden bleef Nederland achter in de bezemwagen van de Navo zitten.
Wat de premier vanaf het prille begin wel bezighield, was ‘het Nederlandse vlaggetje’ in internationale militaire missies. De surrealistische afspraken met GroenLinks om een politiemissie in Kunduz mogelijk te maken, zijn er een voorbeeld van. Een insider vertelt over een ander voorbeeld: het Europese ingrijpen in Libië in 2011, dat begon als humanitaire interventie en eindigde met de val van het regime en chaos.
‘De Fransen hadden aan het begin van die campagne iedereen naar het Élysée-paleis geroepen en vroegen om steun voor de Frans-Britse missie in Libië. Iedereen was er, alleen de secretaris-generaal van de Navo was niet uitgenodigd, terwijl achteraf bleek dat de alliantie de operatie na een week moest overnemen, omdat de Fransen en Britten de ondersteuning zelf niet aankonden. Op de terugweg uit Parijs was de stemming ‘we kunnen geen nee zeggen’, met Rutte voorop’, herinnert deze direct betrokkene zich.
‘In het vliegtuig zei hij: ‘We gaan meedoen, en defensie levert.’ Een defensieambtenaar belde toenmalig minister van Defensie Hans Hillen, maar die weigerde. ‘Rutte kan hoog of laag springen, maar dat gaan we niet doen’, was zijn boodschap. Toen werd Rutte verschrikkelijk boos. ‘Hier die telefoon!’ Hij belde zelf met Hillen, die uiteindelijk instemde met deelname, onder twee voorwaarden: de commandant der strijdkrachten (destijds Peter van Uhm, red.) moest instemmen, en ‘we gaan niet bombarderen’. Defensie zou alleen logistieke steun leveren.’ Het toont, zegt een bron op Defensie, dat Rutte wellicht geen belangstelling had voor militaire zaken, ‘maar wel gevoelig was voor de vlaggetjes en het meedoen’.
Verder was het voor Rutte, als het om de band met Rusland en met president Vladimir Poetin, ging vrijheid blijheid en blind zakendoen. Dus ook de koning in Sotsji een biertje laten drinken met Poetin om koste wat het kost de relatie goed te houden. De kentering daarin kwam, onvermijdelijk, op 17 juli 2014 met het neerhalen van MH17 boven Oost-Oekraïne door militante groepen onder controle van het Kremlin. ‘Voor Nederland, maar ook voor Rutte, was dat een absoluut keerpunt, waardoor bij iedereen de schellen van de ogen vielen over de ware aard van de bestuurders in het Kremlin’, zegt iemand die destijds direct bij de besluitvorming was betrokken. ‘Rutte was direct doordrongen van de ernst en zijn gut reaction was: we moeten er met militairen naartoe, om onze mensen terug te halen. Die optie verdween al snel van tafel, maar de kentering in het denken over Rusland was blijvend: met wie hebben we hier nu te maken? Hoever zijn de Russische machthebbers bereid te gaan?’
Maar waarom ging dan zelfs toen, en zelfs na de Navo-afspraken over 2 procent in Wales, het defensiebudget niet sneller omhoog? Het antwoord van deze betrokkene is veelzeggend: ‘Dat was de politieke context van die tijd. Er was geen ruimte om bij te plussen, en Nederland was weliswaar een beetje zijn onschuld verloren, maar wij hebben dat ongeluk niet opgevat als militaire dreiging.’
Een ander keerpunt in Ruttes ontwikkeling op het internationale toneel was de vluchtelingencrisis van 2016 en de zogeheten ‘Turkijedeal’ die onder het tijdelijke Nederlandse EU-voorzitterschap, in de eerste helft van 2016, tot stand kwam. Een van de Nederlandse betrokkenen, Kees van Rij, de toenmalige ambassadeur in Ankara, staat nog altijd vierkant achter het oorspronkelijke uitgangspunt van die deal, omdat hij met eigen ogen zag dat ‘het winstmodel van de mensensmokkelaar werd uitgeschakeld en dat het van de ene dag op de andere geen zin meer had om de zee over te gaan’.
Zoals bekend kwam het plan oorspronkelijk uit de koker van een Oostenrijker, Gerhard Knaus, werd het opgepikt door Diederik Samsom, en aan Turkije én de Europese lidstaten ‘verkocht’ door Rutte. ‘Dat heeft Rutte toen heel goed gedaan’, vindt Van Rij. ‘Zijn leiderschap bestond eruit dat hij technische en complexe materie vertaalde in politieke termen – en ook de Turken ervan kon overtuigen dat het voor iedereen een goede deal was. Hij toonde zich heel flexibel en pragmatisch, ging ook buiten de Europese Raad om praten met betrokkenen en trok het toen pas naar het Europese politieke niveau.’
Nog twee jaar later begon Rutte toespraken te houden waarin hij de centrale rol van de Europese Unie onderstreepte bij het behalen van nationale doelen als veiligheid en welvaart. Een premier die jarenlang euroscepsis had uitgevent, en leider was van een partij die dat nog iets langer zou volhouden dan Rutte zelf, begon de draai te maken in de richting van een nu door velen herkende noodzaak van een ‘geopolitieke Europese Unie’.
Centraal in Ruttes populariteit onder internationale collega’s lijkt zijn vermogen om te verbinden en praktische oplossingen te zoeken waar ideologische tegenstellingen niet overbrugd kunnen worden. De uitstekende relatie die Rutte heeft ontwikkeld met president Macron – gevoed met Indische lunches – is een schoolvoorbeeld van hoe persoonlijke verhoudingen tussen leiders uitdrukking kunnen geven aan grotere strategische wendingen, in het Europa van de afgelopen tien jaar: de Brexit en de gevolgen hiervan voor de intra-EU-verhoudingen.
Met bondskanselier Angela Merkel (2005-2021), de bepalende Europese leider van de afgelopen vijftien jaar, vormde Rutte vaak bijna een twee-eenheid op het Europese toneel. ‘Zijn relatie met haar was buitengemeen goed, ze vertrouwden elkaar echt’, zegt Ton Nijhuis, directeur van het Duitsland Instituut Amsterdam. Het werd in Europa steeds moeilijker om compromissen te vinden, zegt Nijhuis, wat voor Merkel al begon tijdens de eurocrisis. ‘Maar ondanks zijn wat eurosceptische houding thuis, was Rutte degene die altijd wel weer een geitenpaadje vond om openingen te creëren die samen met het gewicht van Merkel tot compromissen of oplossingen leidden. Daarom waren ze zo belangrijk voor elkaar: Rutte omdat hij de creatieve-compromissenman was, Merkel omdat het zonder haar gewicht natuurlijk niks zou hebben opgeleverd. Die combinatie werkte goed.’
Nijhuis vermoedt dat Rutte het vanwege zijn ‘charmante manier van optreden met gedegen dossierkennis’ bij de Navo ook goed zal doen – al heeft zijn hart nooit bij veiligheidskwesties gelegen. ‘Hij is gemaakt voor dit soort bühnes en als Mann ohne Eigenschaften kan hij zich daar snel inwerken. De Navo is ook een duiventil, waar je veel moet kneden, markeren, formuleringen vinden om de boel op een lijn te krijgen. Hij heeft het vertrouwen van de VS en hij kon het ook nog met Trump vinden – en hem tegelijkertijd de waarheid vertellen. Dus als het bij de Amerikaanse verkiezingen misgaat voor Europa, is hij de man met nog een zekere toegang tot Trump.’
Geselecteerd door de redactie
Kabinet-Schoof begint met open vraag: laat Wilders zich ooit inkapselen?
Je corporate baan achter een computer inruilen voor een bakkersbestaan: ‘Het is noeste arbeid’
Source: Volkskrant