Een voorstelling over de vastgelopen woningmarkt, een dialoog over onze omgang met koloniaal erfgoed: het was dit seizoen onmogelijk te beweren dat theater met de rug naar de samenleving staat.
In We’re All Alone in this Together, door de theaterredactie van de Volkskrant verkozen tot de beste voorstelling van het afgelopen seizoen, schuifelen acteurs Kim Karssen en Elias De Bruyne als twee stuntelende clowns opzichtig om elkaar heen, tijdens een uitgerekte date die steeds uit de hand loopt. Dat is grappig, heel lang, totdat het ineens helemaal niet meer grappig is. Dan blijkt dat aan deze fysieke clownsact een hardnekkig toxische wereld ten grondslag ligt, waarin vrouwen categorisch gekleineerd en onderdrukt worden. En met terugwerkende kracht vergaat je het lachen.
Dat vermag theater: het kan je via de ander naar jezelf laten kijken, en biedt nieuwe perspectieven op wat je al dacht te doorgronden. Het is een wonderlijke en waardevolle wisselwerking: theatermakers creëren chaos en brengen doelbewust verwarring aan, en toeschouwers herkennen daarin ineens zichzelf en de wereld om hen heen.
Over de auteur
Sander Janssens schrijft voor de Volkskrant over toneel, muziektheater en performance.
En die wereld stond het afgelopen seizoen regelmatig heel expliciet centraal op de podia. Tijdloze drama’s over universele emoties en menselijk falen maakten opvallend vaak plaats voor actueel theater waarin heel specifieke maatschappelijke problemen werden behandeld: van de vastgelopen woningmarkt (in Myrte Siebinga zoekt een kamer van De Warme Winkel) en socialemediagebruik op middelbare scholen (Wunderbaum speelt live (online gaat het mis) van Wunderbaum) tot onze omgang met koloniaal erfgoed (Roof van Likeminds) en culturele toe-eigening (We Are (Not) Tupac Shakur van Dieheleding).
Het was dit seizoen onmogelijk te beweren dat theater met de rug naar de samenleving staat.
Opmerkelijk is dat het theatrale egodocument daarmee sinds dit seizoen definitief over zijn hoogtepunt heen lijkt te zijn. De voorbije jaren kon je haast niet om de autobiografisch ingestoken vertelvoorstellingen heen van makers als Sadettin Kirmiziyuz, Saman Amini of Nasrdin Dchar. De transparante, sobere context, waarin een acteur als zichzelf op de speelvloer staat en zich rechtstreeks tot het publiek wendt, was voor veel makers jarenlang een populaire setting om persoonlijk theater over (hun eigen) afkomst en identiteit te maken.
Niet dat die thema’s dit seizoen minder vertegenwoordigd waren, maar theatermakers kozen steeds vaker voor een andere aanvliegroute. Het persoonlijke werd weer verruild voor de fictie. Met name de grote, gesubsidieerde gezelschappen grepen massaal naar het moderne repertoiretoneel uit Groot-Brittannië en de VS. Voorstellingen als Prima Facie van Internationaal Theater Amsterdam, Cock van Theater Oostpool, Disgraced van Black Sheep Can Fly en Het Nationale Theater en Augustus: Oklahoma van Toneelgroep Maastricht waren (terecht!) grote publiekslievelingen.
Voor toneelspelers zijn deze talige stukken, waarin de personages zorgvuldig richting grote emotionele uitbarstingen worden gestuwd, regelrechte speeltuinen waarin ze vol overgave hun ambacht kunnen etaleren. Dat resulteerde in een aantrekkelijk theaterseizoen vol acteursvuurwerk.
Zo speelde Ariane Schluter in Augustus: Oklahoma een prachtig ontaarde matriarch in een disfunctioneel gezin. Sander Plukaard overrompelde in Cock, als gekwetste én kwetsende partner die doodsbang is zijn vriend te verliezen, maar donders goed weet dat het moet gebeuren.
En Maria Kraakman overtrof zichzelf in Prima Facie, de ijzingwekkende West End-hit van Suzie Miller over een succesvolle strafrechtadvocaat die zelf slachtoffer wordt van een zedendelict. Kraakmans lucide vertolking was ongeëvenaard. Vol kwetsbaarheid onderzocht haar personage haar eigen pijn en twijfel, terwijl ze haarfijn de lacunes traceerde in het door mannen opgetuigde rechtssysteem waartoe ze zich moest verhouden.
De voorstelling werd geregisseerd door Eline Arbo, die sinds dit seizoen artistiek directeur is van ITA, en daarmee haar feministische agenda meenam naar ons grootste gesubsidieerde theatergezelschap.
Maar deze nieuwe focus op Brits en Amerikaans toneel markeert ook een pijnlijke hiaat in ons theaterveld: het nieuw geschreven Nederlands repertoire vindt nog altijd maar heel mondjesmaat zijn weg naar de grote zalen. Al jaren domineren boekbewerkingen en (bewerkingen van) klassiekers de schouwburgzalen.
Het Nederlands theater heeft nochtans een florerende toneelschrijfcultuur (denk Vera Morina, Melissa Knollenburg, Maxine Palit de Jongh), die vaak avontuurlijker en spannender uitpakt dan het tamelijk voorspelbare Angelsaksische well-made play.
Dat het schouwburgpubliek niet terugdeinst voor nieuw Nederlands repertoire, bewees het succes van onder meer Brown Sugar Baby van Eric de Vroedt bij Het Nationale Theater (grootschalig theater over onze omgang met ons koloniaal verleden) en Panic Room van Esther Duysker en Floor Houwink ten Cate bij Theater Utrecht (een intiem taalduet in de grote zaal, over leven in het aangezicht van de dood). Dus, grote gezelschappen: omarm het risico, het kán!
Net als de laatste jaren stond het vrouwelijk perspectief dit seizoen in veel voorstellingen centraal, met in het bijzonder een accent op moederschap. Meral Polat speelde de prachtige solo En ze maakte een kind, een nieuwe tekst van Sarah Sluimer over de parallellen tussen kunst scheppen en een kind baren. In Lady+Lord MacBeth van Theatergroep Suburbia werd de ongewenste kinderloosheid van Lady Macbeth een belangrijk onderliggend motief: haar nietsontziende machtswellust kreeg daarmee een diep tragisch reliëf.
En theatermaker Naomi Velissariou overdonderde vorige week nog op het Holland Festival met Hardkoor, een benauwend theatraal clubconcert over de maatschappelijke druk die ze als kunstenaar en alleenstaande moeder ervaart.
Welkome bijvangst van de feministische sprong voorwaarts in het theater is bovendien dat er ook steeds veelzijdigere mannenrollen te zien zijn. Opvallend vaak werd er ruimte geschapen voor sensitieve mannelijkheid, in kwetsbare voorstellingen die vol op ontroering inzetten.
In Leven vertolkten George Tobal en Adam Kissequel twee vrienden die elkaars en hun eigen tekortkomingen in hun omgang met rouw onderzoeken. In Verhalen van verwekkers van Mystha Mandersloot vertelden mannen onomwonden over hun ervaringen met abortus, in kwetsbare getuigenissen vol liefde en verdriet.
En een hoogtepunt was de onvoorziene vriendschap in A Case for the Existence of God bij Theater Rotterdam, óók weer een modern Angelsaksisch drama. Daarin tasten twee liefdevolle jonge vaders (fenomenaal gespeeld door Bram Suijker en Emmanuel Ohene Boafo) voorzichtig elkaars onzekerheden af. Ze vinden elkaar in een gedeelde angst om tekort te schieten, als mens, maar meer nog als vader. Gaandeweg ontdekken ze dat ze ‘eenzelfde soort verdriet delen’, en op die pijn bouwen ze de fundamenten van een stevige vriendschap.
Elkaar ontmoeten in eenzelfde soort verdriet, daar was de theatervloer afgelopen seizoen weer de uitgelezen arena voor – of het nu gaat om prangende actuele vraagstukken, diep ingesleten onrecht of onderbelichte trauma’s. We’re all alone in this together, en uit die gezamenlijkheid kunnen we troost of kracht destilleren.
In die wetenschap stevenen we nu af op een nieuw theaterseizoen, in een politiek klimaat waarin de kunst het niet gemakkelijk zal krijgen, maar verbeelding, inleving en empathie steeds noodzakelijker zullen worden.
1 We’re All Alone in this Together* door Kim Karssen, Frascati Producties. Giftige mannelijkheid wordt opgediend als stuntelende clownerie-act, in een verwarrende en steeds benauwendere parade van angstbeelden en desillusies. Kim Karssen toont zich kwetsbaarder dan ooit en vestigt zichzelf hiermee definitief als hét theatertalent van nu.
2 Prima Facie* door Internationaal Theater Amsterdam, Eline Arbo. Maria Kraakman excelleert met wervelend en rijkgeschakeerd spel in een ijzingwekkend drama over een strafrechtadvocaat die zelf slachtoffer wordt in een zedenzaak.
3 A Case for the Existence of God* door Theater Rotterdam, Erik Whien. Ontroerende exploratie tussen twee jonge vaders die zich vinden in elkaars angst, met een bak compassie vertolkt door Bram Suijker en Emmanuel Ohene Boafo.
4 Showmeister, een komedie over sterven* door Theater Oostpool, Hulst & Tarenskeen. Instant-theaterhit van makersduo Jan Hulst en Kasper Tarenskeen: elitair én volks metatheater met Jim Bakkum (!) en de immer geweldige Thomas Höppener.
5 Chapter 1 – The Bride and the Goodnight Cinderella door Carolina Bianchi y Cara de Cavalo, Frascati Producties. Carolina Bianchi rekt de grenzen van fictie en realiteit genadeloos op, in een onthutsende performance over femicide, waarin ze ter plekke een rapedrug inneemt en haar bewustzijn verliest.
6 Wunderbaum speelt live (online gaat het mis) door Wunderbaum, Theater Rotterdam. Deze hilarische satire over schermtijd, klassenapps en sociale media onder scholieren verglijdt ongemerkt in een scherpe komedie over de kloof tussen generaties.
7 Disgraced door Black Sheep Can Fly, Het Nationale Theater, Senf. Zorgvuldig opgebouwd post-9/11-drama over afkomst en religie, dat niets aan scherpte of relevantie heeft ingeboet.
8 Op hoop van zegen* door Dood Paard. Dood Paard neemt Heijermans’ visserstragedie serieus, in fraai vormgegeven teksttoneel met Manja Topper als onvoorspelbare Kniertje en Dinda Provily als grote theaterontdekking.
9 En ze maakte een kind* door Orkater. Met diep doorvoelde zang en krachtig, transparant spel toont Meral Polat de parallellen tussen kunstenaarschap en moederschap.
10 Opening Night* door De Hoe. De Vlaamse theatermakers struinen briljant door liefdesscènes van Cassavetes, in een ingenieus theatraal labyrint over verloren gelopen acteurs.
(EÇ, AE, ME, HJ, SJ, VK)
De voorstellingen met * zijn ook komend seizoen nog in de theaters te zien.
1 Wildbloei* door Valentina Tóth. Overrompelend debuut van een multitalent. Tóth brengt komische personages, zinderend pianospel en feilloze operazang samen rond het prikkelende thema van ‘de hysterische vrouw’.
2 Schau* door Rundfunk. In hun loeistrak gemonteerde reeks scènes zijn Yannick van de Velde en Tom van Kalmthout nog beter, nog pijnlijker, nog grappiger. Hun show zit vol types die zich beter proberen voor te doen dan ze zijn.
3 Makkelijk in de omgang* door Lisa Ostermann. Wat is Ostermann veelzijdig en grappig in haar tweede show, zoals in haar rap over slopend perfectionisme, waarin ze het publiek ‘Lisa fucking Ostermann!’ laat roepen.
4 Oudejaarsconference 2023 door Micha Wertheim. Het jaar 2023 bracht ons een hoogst bijzondere oudejaarsconference. Micha Wertheim wist er volstrekt uniek speciaal-voor-tv-theater van te maken, dat naadloos in zijn oeuvre past.
5 No Ponies door Alex Klaasen. Na zijn groots opgezette Showponies-revues maakte Klaasen deze krachtige solo waarin comedy, briljante liedjes en een persoonlijke zoektocht rond het thema angst samenkomen.
(GH, JH)
1 Jesus Christ Superstar* door Albert Verlinde Producties. De niet te missen hit van het seizoen, waarin regisseur Ivo van Hove de musicalklassieker nieuw leven inblaast. Met sterrencast, waaronder Jezus-vertolker Jeangu Macrooy met een overrompelende uitvoering van het lied Gethsemane.
2 De Mol en de Paradijsvogel* door Opus One. Erg goed gelukte nieuwe Nederlandse musical met script van Daniël Cohen, waarin het levensverhaal van de gay tv-persoonlijkheid Albert Mol wordt gecombineerd met een hedendaagse lhbti-verhaallijn.
3 Het was zondag in het zuiden* door Toneelgroep Maastricht en De Maaspoort Venlo. Nóg een sterke nieuwe Nederlandse musical, ditmaal over de watersnoodramp in Limburg uit 1993. Met muziek van Rowwen Hèze en spectaculaire openluchtsetting.
4 Frozen* door Stage Entertainment. Met deze Disney-hit staat er in Scheveningen weer een echte familievoorstelling met alles erop en eraan: zinderende vocalen, waanzinnige special effects en magisch poppenspel.
5 Six* door MediaLane Theater. Deze Britse tourversie bracht een flitsend bezoek aan Amsterdam: met onweerstaanbare popliedjes bezongen de zes ex-vrouwen van koning Henry VIII hún kant van de geschiedenis.
(JH, HJ)
1 Diarree is mijn lievelingskleur* door Theater Artemis en Studio Julian Hetzel. Fascinerende kakvoorstelling van provocateur Julian Hetzel over een talentenjacht die uit de hand loopt.
2 Rijnreisje* door Toneelmakerij en Steef de Jong. Een knip-en-plakavontuur over het leven in en om de Rijn. Steef de Jong toont de onverwoestbare kracht van kinderlijke creativiteit.
3 Reinaert de V. door Holland Opera, Duda Paiva Company en New European Ensemble. Prachtige modernisering van het maatschappijkritische dierenepos met weergaloze (draagbare) poppen.
4 Maas speelt Maas door Maas theater en dans. Een feestelijke en ontwrichtende remixvoorstelling van het oeuvre van het jubilerende Maas theater en dans.
5 BAS.* door Bog. Speelse en filosofische jeugdvoorstelling met drie spelers die tevergeefse pogingen doen het leven te begrijpen.
(VK)
1 Closed Eyes* door Alida Dors, Theater Rotterdam. Magistraal dansconcert over de persoonlijke en spirituele verbinding met een pijnlijke koloniale geschiedenis.
2 Figures in Extinction [2.0]* door Crystal Pite & Simon McBurney bij Nederlands Dans Theater 1. Alarmerend tweede deel van hun klimaattrilogie over de verlammende houding van de mens bij naderende catastrofes.
3 We, the Eyes door Emio Greco & Pieter C. Scholten bij ICK Dans Amsterdam. Fraai totaaltheater over de hoogmoed van de mens die ziende blind is en opnieuw moet leren kijken.
4 Herfst* door Ryan Djojokarso i.s.m. Scapino Ballet Rotterdam en Stichting Libi. Teder afscheidsritueel over rouw, in een aangrijpende mix van dans, zang en mime.
5 Milky Way (8+)* door Freek Nieuwdorp bij Maas theater en dans. Origineel jongensavontuur over de nietigheid van de mens en prangend kleine vragen in een immens grote kosmos.
(AE)
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant