In de huidige zwarte geopolitieke werkelijkheid is het zaak om in te zetten op transparantie en communicatie tussen de kernwapenstaten. Anders loopt Europa het risico te veranderen in een nucleair strijdtoneel, betoogt Jan Hoekema.
Bij twee informele ontmoetingen met Russen en Amerikanen in Istanbul in het kader van de internationale beweging tegen een atoomoorlog, Pugwash, was de conclusie helder: wapenbeheersing is dood en het risico van een nucleaire oorlog groot. Vrijwel het gehele bouwwerk aan afspraken over limieten op kernwapens maar ook op conventionele wapens is ingestort.
De kans dat daarvan nog iets overeind blijft, met name de afspraak over strategische kernwapens , is heel klein. Dat verdrag tussen Verenigde Staten en Rusland loopt af in februari 2026. Niemand gelooft dat voor die tijd de oorlog in Oekraïne is beëindigd en dat er een ander, redelijk en aanspreekbaar regime in Moskou zit dan dat van agressor Poetin. ‘President Poetin is beyond repair’, zoals een Amerikaan dat kernachtig uitdrukte.
Behalve het verdwijnen van limieten op het aantal kernwapens (middellange en lange afstand, INF en new START) is ook het verdrag over het stopzetten van kernproeven (Test Ban) wankel geworden. De VS zijn nog steeds geen partij , de Russen hebben deelname opgeschort. Maar ook in Europa is alles weg; Neem het Verdrag over conventionele wapens, waarin ook bepalingen staan over (het melden van) troepenbewegingen en oefeningen. Maar ook verdragen over beperking van anti-raketverdediging (ABM) en het toestaan van inspectie vanuit de lucht (Open Skies) zijn opgezegd.
Over de auteur
Jan Hoekema is voorzitter van Pugwash Nederland en oud-lid van de Tweede Kamer (D66). Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Wat is er nog over en wat zijn de vooruitzichten? Het Verdrag over de niet-verspreiding van kernwapens uit 1970 beperkt het aantal erkende kernmachten tot vijf. Andere kernmachten zoals Israël, Noord-Korea, India en Pakistan bleven buiten het Verdrag en Iran houdt zich er niet aan. Vanwege het niet nakomen van de verplichting tot ontwapening door de kernwapenstaten hangt het Verdrag al lang aan een draadje. Want, dat was de quid pro quo van destijds, dat landen zonder kernwapens ervan afzagen in ruil voor de belofte van ontwapening door de kernwapenstaten.
Veel daarover teleurgestelde landen namen hun toevlucht tot het Verdrag tot uitbanning van kernwapens van 2020, maar daar is geen enkele kernwapenstaat of Navo-lid van de partij. Klein lichtpunt: er zijn nog verdragen over het belang van het vermijden van een kernoorlog, over communicatie tussen kernwapenstaten. En de kernwapenlanden onderschrijven alle nog steeds het beginsel dat een kernoorlog niet kan worden gewonnen en dus moet worden vermeden.
Echter, de kans is groot dat die kernoorlog om de hoek ligt. Niet zozeer omdat een land bewust op een kernoorlog aanstuurt; zelfs Rusland zal dat niet snel doen, ondanks alle dreigementen, tenzij het voortbestaan van het land op het spel staat. Poetin heeft dat onlangs bevestigd. Rusland snijdt zich door de catastrofale grootscheepse gevolgen van een nucleair conflict zwaar in eigen vlees.
Nee, de kans op een nucleair incident door menselijk of technisch falen of een misverstand is levensgroot. Onderzoeksinstituut SIPRI wees daar deze week in klemmende bewoordingen op. Hoe meer kernwapens in de wereld, hoe meer kans op ongelukken door bijvoorbeeld een verkeerd geduide lancering van een raket. De nu veel langere directe grens tussen NAVO-landen en Rusland geeft navenant meer kans op een nucleair misverstand. Of het risico van aanvallen op kerncentrales.
Daarom is het nodig om juist in deze zwarte geopolitieke werkelijkheid in te zetten op het vermijden van risico’s, transparantie en communicatie tussen de kernwapenstaten. Dat is wel het uiterste minimum willen we niet Europa – of het Midden-Oosten – zien veranderen in een nucleair strijdtoneel.
Het recente besluit van de Nederlandse regering om onze (Amerikaanse) kernbommen onder de F35-vliegtuigen op Volkel te moderniseren klinkt logisch. Rusland dreigt. Navo-chef Jens Stoltenberg zei deze week dat de Navo overweegt deze en andere Europese kernwapens voor de korte afstand op standby te zetten. Hij bedoelde het moderniseren van oude kernwapens in onder meer Nederland, maar is die stap nu werkelijk nodig? Deze wapens zijn niet essentieel voor de nucleaire afschrikking tussen de VS en Rusland.
De Amerikanen hebben genoeg strategische wapens om Poetin af te houden van nucleaire avonturen. De potentiële vernietiging van Rusland zal ook hem weerhouden. Laten we dan ook niet speculeren over een kernoorlog met korte afstandswapens in Europa met een verwoesting van ons continent als gevolg. In Nederland lijken de kritische geluiden over deze modernisering zwakker te worden. Zelfs een volwaardig parlementair debat vindt niet plaats.
Wat is dan nog de agenda voor nucleaire ontwapening? Nu mager tot nihil. Later misschien beter. Een vredesakkoord tussen Oekraïne en Rusland zal naast wederopbouw en het straffen van oorlogsmisdaden ook afspraken moeten bevatten over een veiligheidsarrangement voor heel Europa, dus ook voor Rusland. Een Navo-lidmaatschap aanbieden aan Oekraïne is niet genoeg. Een revanchistisch Rusland zonder Poetin zal gevaarlijk blijven. Daarom moeten we nu al nadenken over afspraken over veiligheid en wapenbeheersing die voor het hele Europese continent gaan gelden. De VS spelen daarbij een essentiële rol, maar ook de Verenigde Naties zijn nodig om de bredere wereldgemeenschap bij die agenda te betrekken.
Toekomstmuziek? Het lijkt de enige begaanbare weg. Dus moeten we alles op alles zetten om een nucleair ongeluk te voorkomen, en nu al sleutelen aan een veelomvattend vredesakkoord. Dat is er nu nog niet maar zal er ooit komen. Tot die tijd is het zaak het hoofd koel te houden en Moskou en Washington bij de les te houden dat een nucleair incident tot elke prijs vermeden moet worden.
‘Rusland en China duwen de wereld richting een nieuwe kernwapenwedloop’ (...) ‘En deze zou wel eens nog gevaarlijker en moeilijker te stoppen kunnen zijn dan de onderlinge krachtmeting tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie tijdens de Koude Oorlog, die dertig jaar geleden eindigde. China, dat historisch gezien een kleine voorraad kernwapens heeft onderhouden, ‘breidt en diversifieert’ zijn nucleaire arsenalen ‘in een razend tempo’ uit, net als Rusland en Noord-Korea. Door te weigeren grenzen te bespreken, dwingen deze drie geopolitieke tegenstanders de VS en onze nauwe bondgenoten en partners om zich voor te bereiden op een wereld waarin nucleaire strijd plaatsvindt zonder numerieke beperkingen.’
Hoofdredactioneel commentaar The Washington Post
‘Terwijl het conflict op aarde woedt, is er mogelijk ook een wapenwedloop gaande in de ruimte’ (...) ‘Het nieuws over mogelijke kernwapens in de ruimte is zorgwekkend, vooral in een tijd waarin de race om mensen naar de maan, Mars en daarbuiten te brengen en hulpbronnen te exploiteren is geïntensiveerd. De potentiële bewapening van de ruimte heeft bij velen de vrees doen ontstaan dat de vrijheid om de ruimte vreedzaam te verkennen en te gebruiken wordt uitgehold.
‘Het bewapenen van de ruimte zou niet alleen gevaarlijk zijn voor de wereldvrede, het dreigt ook de technologische ontwikkeling op aarde te belemmeren. Als de wapenwedloop in de ruimte escaleert tot een volwaardige oorlog, kan dit leiden tot het gebruik van wapens die waardevolle bezittingen zoals satellieten kunnen vernietigen. Dit zou onze communicatie, navigatie en andere innovaties verstoren.’
Samuel Oyewole, postdoctoraal onderzoeker aan de Universiteit van Pretoria en Olumba E. Ezenwa, doctoraal onderzoeker aan de Royal Holloway University of London in een opiniestuk voor website The Conversation
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant