Sterrenkundigen hebben voor het eerst een zwart gat wakker zien worden. Tenminste, dat is de meest waarschijnlijke verklaring voor het vreemde gedrag van een ver sterrenstelsel.
Vrijwel elk sterrenstelsel herbergt een superzwaar zwart gat in de kern. Maar in veel gevallen verkeert zo’n zwart gat in diepe rust. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor het zwarte gat in de kern van ons eigen Melkwegstelsel. Het slokt momenteel weinig materie uit zijn omgeving op, en produceert daardoor vrijwel geen energierijke straling.
Ook sterrenstelsel SDSS 1335+0728, op 300 miljoen lichtjaar afstand in het sterrenbeeld Maagd, was decennia een onopvallende verzameling sterren. Dat veranderde eind 2019. De kern van het stelsel werd opeens helderder en straalde daarnaast steeds meer ultraviolet en infrarood licht uit.
Over de auteur
Govert Schilling is wetenschapsjournalist. Hij schrijft voor de Volkskrant over sterrenkunde.
De helderheidstoename van het stelsel werd ontdekt door een relatief kleine robottelescoop in Californië, die voortdurend de hemel in de gaten houdt, op zoek naar precies dit soort veranderingen. Vervolgens is SDSS 1335+0728 in detail bestudeerd met grotere telescopen op aarde en in de ruimte, waaronder de Very Large Telescope van de Europese Zuidelijke Sterrenwacht (ESO) in Chili.
ESO-sterrenkundige Paula Sánchez Sáez denkt dat de opleving van het sterrenstelsel wordt veroorzaakt doordat het centrale zwarte gat ‘ontwaakt’: het begint steeds meer materie op te slokken. Voordat dat gas in het zwarte gat valt, wordt het enorm heet en straalt het veel energie uit. Sinds februari dit jaar produceert het sterrenstelsel zelfs röntgenstraling.
‘Als onze verklaring klopt, is het voor het eerst dat we getuige zijn van het ontwaken van een superzwaar zwart gat,’ aldus Sánchez Sáez, die met haar collega’s de nieuwste metingen vandaag publiceert in vakblad Astronomy & Astrophysics.
Volgens de Amerikaanse astronoom Tod Lauer, zelf niet bij het onderzoek betrokken, gaat het om een belangrijke vondst. ‘We weten dat superzware zwarte gaten soms slapen en soms wakker zijn’, zegt hij, ‘dus ze moeten ook af en toe ontwaken. Maar alleen als je dat in real time ziet gebeuren, kom je erachter hoe dat precies in z’n werk gaat.’
Real time is hier overigens betrekkelijk: het licht van het stelsel heeft er 300 miljoen jaar over gedaan om de aarde te bereiken, dus wat we nu zien gebeuren speelde zich in werkelijkheid aan het begin van het Perm-tijdperk af.
In de toekomst hopen astronomen meer zwarte gaten te betrappen tijdens het wakker worden. Wanneer het zwarte gat in de kern van ons eigen Melkwegstelsel de ogen opent, valt onmogelijk te voorspellen. Dat zou hemels vuurwerk opleveren.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant