Nederland voert sinds deze week het commando over de internationale operatie die schepen moet beschermen tegen aanvallen door Houthi’s uit Jemen in de Golf van Aden – een cruciale handelsroute. ‘We moeten het basisprincipe van vrije doorvaart garanderen.’
Telkens als de drie Italianen op hun zilveren bootmansfluitjes blazen, springen de pakweg honderd militairen in de houding. De zon wordt maar nauwelijks tegengehouden door het blauw-rode doek boven hun hoofden. De zweetdruppels die langs hun geconcentreerde gezichten op de grond vallen, verdampen vrijwel meteen op het bloedhete helikopterdek van het Italiaanse fregat Virginio Fasan. Op driekwart van de ceremonie valt een Nederlandse militair flauw door de hitte en hoge luchtvochtigheid.
Te midden van de militairen wordt het commando over de EU-defensie-operatie Aspides formeel overgedragen van de Italianen aan de Nederlanders. De operatie op zee loopt al sinds 19 februari, maar voor deze plechtigheid zijn de schepen aangemeerd in de haven van het Oost-Afrikaanse land Djibouti. Op het hoogtepunt van de ceremonie afgelopen weekeinde wordt de vlag overgedragen aan de Nederlandse commandeur George Pastoor , waarmee hij de nieuwe force commander van Aspides is. Hij voert het commando vanaf Zr.Ms. Karel Doorman, het grootste schip uit de Nederlandse marinevloot.
Op het water, achter de ambassadeurs, legerfunctionarissen en demissionair defensieminister Kajsa Ollongren, is te zien waar de operatie om draait. In de verte dansen volgepakte containerschepen op de Golf van Aden; de doelwitten van de Jemenitische Houthi’s. In dit stuk zee, dat grenst aan de Rode Zee, vallen zij sinds november vrachtschepen aan die volgens hen banden hebben met Israël.
Die aanvallen zijn een vergelding voor de behandeling van de Palestijnen in Gaza, stelt deze clan van sjiitische moslims in Jemen. Ze proberen onder meer de internationale gemeenschap te dwingen om hun steun voor Israël te stoppen. Ze worden vooral gesteund door Iran, maar hebben ook banden met Syrië, pro-Iraanse milities in Irak, Hezbollah en Hamas en Islamitische Jihad in Gaza. Met hun aanvallen willen de anti-imperialistische Houthi’s laten zien dat ze een serieuze speler in de regio zijn.
Daarom sturen ze raketten, drones en onbemande speedbootjes volgepakt met explosieven vanuit Jemen op passerende koopvaardijschepen af; alle westerse schepen lijken doelwit te zijn. Zeker vijftig schepen zijn onder vuur genomen, drie mensen kwamen om.
De Houthi-aanvallen zijn vooral zo effectief omdat de schepen relatief dicht langs het door hen gezette gebied moeten varen. De doorgang naar de Rode Zee is het nauwst bij de Bab el Mandeb, een zeestraat van maar 30 kilometer breed. De doorgang, die de vaarroute verbindt met het Egyptische Suezkanaal, is cruciaal voor de wereldhandel en de bevoorrading van Europa. 30 procent van de wereldwijde containerhandel komt door deze zeestraat. Het strategisch gelegen Djibouti speelt daarbij een belangrijke rol: de Fransen, Amerikanen en Chinezen hebben hier militaire bases.
Als gevolg van de Houthi-aanvallen is het aantal schepen dat door de Rode Zee komt met 56 procent afgenomen.
Om te voorkomen dat de projectielen doel treffen, zijn de afgelopen maanden meerdere internationale militaire operaties opgezet. Ter ondersteuning van de door de VS geleide operatie Prosperity Guardian stuurde Nederland eerder luchtverdedigings- en commandofregat Zr.Ms. Tromp naar het gebied. Dat schip is nu op weg naar Hawaï, om daar deel te nemen aan een grote marine-oefening.
De Karel Doorman arriveerde half mei in de Golf van Aden. Het schip heeft vooral een ondersteunende rol: het kan marineschepen bijtanken, ze voorzien van voorraden en medische zorg bieden. Op die manier kunnen de oorlogsschepen in het gebied blijven om vrachtschepen te begeleiden. Om zelf niet geraakt te worden door een Houthi-raket, wordt de Karel Doorman beschermd door marineschepen van de andere zeven Europese landen die aan operatie Aspides deelnemen.
Onder begeleiding van fregatten voer het schip meermaals door gevaarlijk gebied, waarop aan boord enkele keren de alarmbellen afgingen. Daarop bemannen de militairen hun posten en schuttersposities, legt Pastoor uit. ‘We beschikken over goede informatie en weten precies wanneer een raket wordt afgeschoten en waar die ongeveer terecht kan komen.’ Volgens Pastoor laten de Houthi’s het wel uit hun hoofd om Europese marineschepen aan te vallen. ‘Maar alsnog moeten we voorbereid zijn op een mogelijke inslag. Als het alarm afgaat, moet iedereen voorbereid zijn om het schip te verdedigen.’
De kersverse force commander vertelt op een bankje op de brug van de Karel Doorman over zijn eerste week op het schip. Van dichtbij zag Pastoor vorige week welke schade de Houthi’s kunnen aanrichten toen de Verbena, een vrachtschip met hout en constructiemateriaal aan boord dat vaart onder de vlag van Palau, door Houthi-raketten werd geraakt.
Een Nepalese huursoldaat die aan boord was om de Verbena tegen aanvallen te beschermen, raakte bij een van de Houthi-aanvallen ernstig gewond. Per helikopter werd hij naar de Karel Doorman gebracht, waar hij een levensreddende operatie kreeg. De Nepalees keerde niet terug naar de Verbena; die zinkt langzaam naar de bodem van de Golf van Aden.
‘We staan tegenover een sterke krijgsmacht’, zegt Pastoor. Hij vertelt dat er meerdere aanvallen per dag plaatsvinden. Ook worden schepen meerdere keren langs de route onder vuur genomen. ‘De Houthi’s zijn een lerende organisatie, zoals wij dat ook zijn. De dreiging die van hen uitgaat, is sinds november absoluut toegenomen.’
Pastoor legt uit dat Defensie de Houthi’s officieel niet ziet als een ‘statelijke actor’, een vijandig regime. Toch gebruiken zij wel geavanceerd wapentuig, dat defensie normaal gesproken alleen tegenkomt in een conflict met een land dat een eigen leger heeft. ‘De projectielen vliegen met Mach 3’, aldus Pastoor – drie keer de snelheid van geluid, ‘waardoor ze snel kunnen inslaan. In het nauwe stuk van de Rode Zee heb je soms een reactietijd van een minuut. Dat is kort hoor.’
Nederland is bij de missie betrokken, omdat het er baat bij heeft dat de zeevaartroute door de Rode Zee niet wordt bedreigd, zegt demissionair minister Kajsa Ollongren. ‘We kunnen ons niet terugtrekken achter de dijken’, stelt zij. ‘We zijn een handelsland dat traditioneel altijd maritiem georiënteerd was.’ De handelsroutes over zee, verantwoordelijk voor 90 procent van de Nederlandse import van goederen, noemt ze de ‘aders van de economie’. ‘Als een belangrijke ader wordt afgeknepen, heeft dat directe gevolgen voor onze economie.’
Eén term komt bij het bezoek aan de Karel Doorman steeds opnieuw voorbij: vrije doorvaart, ‘mare liberum’. ‘Dat is een belangrijk, van origine Nederlands principe’, zegt Ollongren. In 1609 schreef Hugo de Groot dat de zee internationaal territorium is, vrij toegankelijk voor alle naties. Dat basisprincipe geldt nog steeds als de hoeksteen voor de internationale zeevaart, en wordt dus door de aanvallen van de Houthi’s bedreigd.
Als gevolg varen veel vrachtschepen nu om Afrika heen, waardoor ze tot wel tien dagen langer onderweg zijn. De hogere kosten die zij maken, berekenen reders en verladers door aan hun klanten. Dat heeft effect op de prijzen van halffabricaten en grondstoffen. Maar ook containers, waarin veel consumentenproducten worden verscheept, worden duurder. Onderzoeksbureau Xeneta becijferde dat de prijzen van kortetermijncontainervervoer tussen Zuidoost-Azië en Noord-Europa het afgelopen jaar zijn verdrievoudigd.
Met de containerschepen die de tocht langs de Houthi’s nog wel aandurven, heeft de bemanning van de Karel Doorman contact vanuit de commandocentrale. De Nederlanders dringen er bij de reders op aan hun tracking-apparatuur uit te schakelen (anders zijn zij gemakkelijk online te volgen) en ’s avonds hun navigatielichten te dimmen, zodat de Houthi’s hen niet makkelijk in het vizier krijgen.
Om te voorkomen dat ook de commandocentrale van de Karel Doorman de vrachtschepen niet meer kan vinden, wisselen de marineschepen gedetailleerde informatie met elkaar uit. Ook heeft de Karel Doorman een Cougar-transporthelikopter van de Koninklijke Luchtmacht aan boord, die informatie over de activiteit op zee verzamelt. Vandaag krijgt de helikopter een onderhoudsbeurt, en staat deze geparkeerd in een gigantische hangar die vastzit aan het dek van de Karel Doorman.
Wie vanuit de hangaar het schip verkent, treft achter de eerste deur een draaiende ventilator, om de malariamuggen van Djibouti te weren. Naast de deur hangt een flesje DEET, met daarbij een briefje: ‘pak voorraad’. Om ook de hitte buiten de deur te houden, dienen de militairen middels een soort sluizensysteem aan boord te komen. De tweede deur mag pas open als de eerste gesloten is; ‘sluit discipline’ heet dat volgens de A4’tjes die op de luiken zijn geplakt.
De achter de ingang gelegen gangen, sluizen en zelfs een lift leiden de 280 bemanningsleden (250 van hen zijn Nederlanders) langs hutten en een kombuis met aangrenzende eetruimte, compleet met oranje EK-vlaggetjes en pakken Fristi. Dieper in het schip kom je terecht in een gebied dat in vaktermen ‘Role 2’ wordt genoemd: naast het voeren van het commando en het bijtanken en bevoorraden van fregatten is het verlenen van medische zorg een belangrijke taak van de Karel Doorman. Het ziekenhuis is uitgerust met onder meer een lab, twee operatiekamers en een intensivecare-eenheid.
Het zal het de Houthi’s niet zijn ontgaan dat de Nederlanders vanaf het grootste schip uit de marinevloot het commando voeren over de Europese operatie in hun kustwateren. Toen Nederland aan eerdere militaire operaties deelnam, leverde dat bij reders ongemak op. Dat was vooral het geval bij de offensieve operatie Poseidon Archer, waarbij met Nederlandse steun Houthi-doelen in Jemen werden aangevallen.
‘Die operatie vonden we erg spannend’, zegt Annet Koster van redersvereniging KVNR. ‘Nederland was aanvankelijk de enige Europese deelnemer aan die missie. Toen dachten we: potverdorie, we snappen dat de vrije doorgang moet worden verdedigd, maar nu kwam het vergrootglas wel heel erg op Nederland te liggen.’ Met zeven deelnemende Europese landen is de coalitie van Aspides breder. ‘Het principe van vrije doorvaart is ontzettend belangrijk, maar de coalitie moet dan wel zo breed mogelijk zijn. Anders loop je het risico dat Nederlandse schepen het doelwit van de Houthi’s worden.’
Commandeur Pastoor denkt niet dat Nederlandse schepen door de aanwezigheid van de Karel Doorman meer risico lopen. ‘We blijven benadrukken dat Aspides een defensieve, Europese operatie is,’ zegt hij, ‘om het basisprincipe van vrije doorvaart te garanderen en beschermen.’ Dat niet meer Europese schepen een bijdrage aan de operatie leveren, komt volgens Pastoor deels door de oorlog in Oekraïne. Ook hebben veel Europese landen geen marine en is er jarenlang bezuinigd op defensie. ‘De afgelopen jaren hebben we het vredesdividend gecasht’, zegt Pastoor. ‘Toen ik in dienst kwam, hadden we 21 fregatten. We hebben er nu nog zes. Dat beperkt je slagkracht, dat is bij andere landen niet anders. Onder het nieuwe kabinet hopen we onze vloot en materieel uit te breiden.’
Maar zelfs als meer Europese landen militaire steun aan de operaties in de Rode Zee toezeggen, is het de vraag of de aanvallen van de Houthi’s zullen stoppen. Experts verwachten ook niet dat de Houthi’s hun aanvallen staken als de oorlog in Gaza stopt. ‘De oplossing voor dit probleem ligt niet op zee’, concludeert Pastoor, ‘maar op land, via diplomatieke kanalen. De Houthi’s dwingen een onderhandelingspositie af.’
Dat is paradoxaal, geeft de force commander toe, want door de grote militaire operaties geeft Europa de Houthi’s de aandacht en macht die ze zo graag willen. ‘Maar als we niet ingrijpen en koopvaardijschepen aan hun lot overlaten, waar staan we dan nog voor? Dan zullen de reders zich afvragen: waarom hebben we een marine? Niet optreden is geen optie.’
18 december - nu: Operatie Poseidon Guardian. Een internationale maritieme operatie van de Verenigde Staten voor veiligheid in de Rode Zee. Nederland leverde twee stafofficieren aan de defensieve operatie. Fregat Zr.Ms. Tromp was bijna een maand onderdeel van deze operatie.
12 januari - nu: Operatie Poseidon Archer. Een offensieve missie, geleid door het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten, met niet-operationele militaire steun van Nederland. Heeft als doel om Houthi-doelen in Jemen aan te vallen.
19 februari - nu: Operatie Aspides. EU-operatie EUNAVFOR Aspides is een defensieve missie, die vrije doorvaart moet bevorderen en de scheepvaart in de Rode Zee bescherming moet bieden. De operatie wordt geleid door Nederland, in een coalitie van België, Denemarken, Frankrijk, Duitsland, Griekenland, Italië en Spanje. Zr.Ms. Karel Doorman is het vlaggeschip van de missie. Medio augustus zal de Karel Doorman terugkeren naar Den Helder en zal het commando worden overgedragen aan Frankrijk.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant