Terwijl het verzet van omwonenden tegen Tata Steel groeit, onderhandelt topman Thachat Viswanath Narendran met de Nederlandse regering over de kostenverdeling van broodnodige verduurzaming. Een lastige balanceeract.
Thachat Viswanath Narendran staat ietwat onthand met zijn toegangspasje voor een glazen draaideur. Jarenlang was een heuphoog hekje de enige hindernis in het monumentale kantoorgebouw van Tata Steel in IJmuiden. Maar nu de emoties rondom de staalfabriek zo hoog oplopen, voelde dat niet meer veilig.
Niet alleen het poortje zelf zit hem dwars. De reden erachter steekt hem nog veel meer. ‘De meeste mensen in Nederland weten dat niet, maar in India heeft Tata al meer dan honderd jaar een reputatie als bedrijf dat zich maatschappelijk zeer verantwoordelijk opstelt’, zegt Narendran als hij eenmaal zijn werkkamer heeft bereikt. ‘Wij vinden het heel zorgelijk dat er in de gemeenschap hier in Nederland zo veel wantrouwen is naar Tata. Dat willen we zo snel mogelijk herstellen.’
Als bestuursvoorzitter van een van de grootste staalconcerns ter wereld verdeelt ‘TV’ Narendran (59) zijn maand over verschillende locaties. Eén week is hij in Mumbai, het financiële centrum van India waar Tata Steels hoofdkantoor staat en het concern een beursnotering heeft. Daar is ook de Tata Group gevestigd, het 150 jaar oude conglomeraat dat voor 33 procent eigenaar is van Tata Steel. De rest van de tijd reist Narendran langs de fabrieken waar de 77 duizend werknemers van Tata Steel jaarlijks zo’n 35 megaton staal produceren.
Over de auteur
Tjerk Gualthérie van Weezel is economieredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over energie en de impact van de energietransitie op het dagelijks leven.
Grofweg één week per maand zit Narendran in Wales en IJmuiden. Dan brengt hij meestal zo’n twee dagen door in de sobere vergaderruimte waar hij nu zit. Met uitzicht op de ‘koude kant’ van de fabriek, waar het staal uit de hoogovens onder meer wordt verwerkt tot conservenblikjes. Op de grote tafel staan schalen met appels, noten en, voor de ceo binnen handbereik, krakelingen.
Hier ligt ook al enige jaren de grote verbouwing van de fabriek in IJmuiden op tafel. Aanvankelijk was het enige doel daarvan vanaf 2045 CO2-neutraal staal te produceren. Maar sinds een jaar of vijf zijn de ‘gezondheidsissues’, zoals Narendran die noemt, een nog veel urgenter punt geworden. Uit cijfers van het RIVM blijkt dat inwoners van Wijk aan Zee door de uitstoot van de fabriek gemiddeld 2,5 maand korter leven.
Het antwoord op dat vraagstuk tekent zich af. Sinds anderhalve maand onderhandelt een naaste medewerker van Narendran met de Nederlandse regering over ‘maatwerkafspraken’ die het Groen Staalplan moeten verwezenlijken. Dat plan moet ertoe leiden dat de fabriek in 2030 bijna de helft minder CO2 uitstoot. Daarnaast eist de overheid dat de onderdelen die de meeste troep en stank veroorzaken nog sneller worden gesloten dan Tata zelf van plan was.
In de Tweede Kamer is brede steun voor het behouden en vergroenen van Tata Steel. Maar veel Kamerleden zijn wel argwanend jegens het Indiase moederbedrijf. Want waarom moet de Nederlandse belastingbetaler meebetalen aan de verbouwing van een fabriek, terwijl Tata Steel gigantische winsten maakt?
Hoewel een gevleugelde uitspraak luidt dat je niet via de krant onderhandelt, gaat immer de rustig pratende Narendran graag in op het verzoek iets meer inzicht te geven in zijn positie. Wat voor hem belangrijk is aan de maatwerkafspraken, en hoe hij de relatie met omwonenden van de fabriek hoopt te herstellen.
U bent zelf ook al heel lang ‘omwonende’ van staalfabrieken, toch?
‘Ja, ik werk al 36 jaar voor Tata Steel en woonde eigenlijk altijd dicht bij de fabrieken. Nog steeds trouwens, mijn ‘echte’ huis in Jamshedpur ligt op 500 meter van de fabriek.’
Was er in uw gezin nooit discussie over die rook?
‘Ik denk dat iedereen zich bekommert om zijn gezondheid. En natuurlijk maken we ons ook zorgen over het milieu en het klimaat. Maar ik geloof eerlijk gezegd niet dat wij ooit bezorgd zijn geweest dat wij veel slechter af waren omdat we naast een staalfabriek wonen. Omdat we er ook op vertrouwden dat het bedrijf zich verantwoord gedraagt.
‘Hier in Nederland is er natuurlijk ook heel lang amper discussie geweest over hoe vervuilend de fabriek was. Dat het nu een groot issue is geworden, vinden wij dus ook heel zorgelijk.’
Vindt u de opstand tegen Tata in Nederland zorgelijk, of het feit dat de fabriek overlast en gezondheidsschade veroorzaakt?
‘De gezondheid. Kijk, het besef dat we schoner en veiliger staal moeten produceren, is er al mijn hele carrière. Emissies zijn al een heel stuk minder dan vijf, tien, vijftien jaar geleden.
‘De vraag is of dat goed genoeg is, natuurlijk. En dan bedoel ik niet alleen of we de wettelijke normen halen, maar ook of de wettelijke normen wel streng genoeg zijn. Dat is constant de discussie tussen de samenleving, de regering en de industrie. Je bent daarin samen op zoek naar een balans die goed is voor de samenleving, maar waarbij de industrie wel kan blijven bestaan. Tenzij je denkt dat je als samenleving wel zonder eigen staalindustrie kan, dan heb je een hele andere discussie.’
Waarom hebben jullie IJmuiden en Wales in 2007 eigenlijk voor 8,1 miljard euro gekocht?
‘Tata Steel maakte aan het begin van deze eeuw ongeveer 4 miljoen ton staal in India. We waren in omvang wereldwijd het 55ste staalbedrijf, maar wel een van de meest winstgevende. De fabriek in Jamshedpur in Oost-India ligt namelijk heel gunstig, dichtbij ijzer- en kolenmijnen die we ook zelf bezitten. Bovendien is er in de jaren negentig veel in de fabriek geïnvesteerd, waardoor hij heel efficiënt is. De brutowinstmarge is er al jaren tussen de 20 en 40 procent, terwijl dat in de sector gemiddeld zo rond de 15 procent ligt.
‘Begin deze eeuw ontstonden met name in China steeds grotere staalbedrijven. Wij wilden daarin mee door op eigen kracht te groeien in India, maar dat duurde te lang. Dus besloten we in 2006 een fabriek in Thailand te kopen en een jaar later namen we Corus over. Daardoor werden we nu het tiende staalbedrijf in de wereld.
‘Het eerste jaar maakten Groot-Brittanië en Nederland samen zo’n 1,4 miljard euro winst. Maar in 2008 brak de financiële crisis uit en sindsdien hebben we in Europa geworsteld.’
U heeft onlangs nog veel geld verdiend aan IJmuiden. In 2021 bijna een miljard euro en in 2022 ruim 400 miljoen.
‘Zeker. Maar onze aandacht gaat natuurlijk naar de toekomst, waarin we onze CO2-uitstoot snel moeten terugdringen. Daarover voeren we al jaren gesprekken met overheden in Groot-Brittannië en hier.
‘In Groot-Brittannië hebben we die deal al gesloten. De productie in die fabriek is de afgelopen jaren al flink teruggeschroefd en nu gaan we de hoogoven daar vervangen door een elektrische vlamboogoven, waarin we schroot omsmelten.
‘Voor IJmuiden hebben we ons plan ook rond, maar zijn de onderhandelingen met de overheid dus net begonnen.’
Het Groen Staalplan bestaat eruit dat voor 2030 een van de twee hoogovens wordt vervangen door een elektrische vlamboogoven. Daarnaast wordt de Kooks- en Gasfabriek 2, het onderdeel van de fabriek dat de meeste stank en viezigheid veroorzaakt, gesloten. In plaats daarvan komt een fabriek waar met behulp van gas of waterstof zogenaamd ruwijzer wordt gemaakt. Het ruwijzer wordt samen met schroot in de elektrische oven tot nieuw staal verwerkt.
In eerste instantie zal aardgas worden ingezet. Dat veroorzaakt al een stuk minder CO2-uitstoot dan steenkool. Op langere termijn moet dat ‘groene’ waterstof worden, waterstof die is geproduceerd met duurzaam opgewekte stroom.
Het kabinet is enthousiast over dit plan, maar wil in de maatwerkafspraken ook vastleggen dat de Kooks- en Gasfabriek 2 nog sneller dichtgaat, ook zou versneld een aantal andere maatregelen moeten worden genomen om verspreiding van stof en zware metalen te beperken.
Narendran is blij dat de politiek zich achter dit plan heeft geschaard. Technisch is veel mogelijk, weet hij. ‘Wij passen deze technieken op kleinere schaal al toe in Thailand en India. Maar de grote uitdaging is wel hoe we dit gaan bouwen naast een bestaande fabriek in een Europese context, met andere regels en bouwbedrijven. Dat is nieuw. En een groot financieel risico voor ons.’
Vorig jaar liep de renovatie van een van de twee hoogovens in IJmuiden een half jaar uit. Als dat al zo lastig is, hoe realistisch is het dan om binnen zes jaar zo’n ingrijpende verbouwing op tijd af te krijgen?
‘Bij zo’n renovatieproject krijg je met veel aannemers en onderaannemers te maken. We hebben helaas geleerd dat de planning heel snel kan uitlopen als een van die partijen financiële problemen heeft, of een klus niet goed genoeg oplevert. Dat is de komende jaren extra spannend omdat in heel Europa tegelijkertijd staalfabrieken worden verbouwd. Het netwerk van aannemers dat zulk soort klussen aankan is beperkt.’
Elke dag dat je productie verliest, kost jullie heel veel geld. Door de uitgelopen renovatie maakte IJmuiden vorig jaar 430 miljoen euro verlies.
‘Ja, en met die maatwerkafspraken wordt het financiële risico nog groter. Want de overheid wil daarin harde deadlines stellen, en boetes wanneer we die deadlines niet halen.’
De beschikbaarheid van duurzame energie is een andere grote onzekerheid. De verwachting is dat groene stroom en waterstof goedkoper gemaakt kan worden met zonnestroom in Spanje of waterkracht in Zweden. Hoe kijkt u naar dat risico?
‘De prijs van groene energie zal de komende jaren een heel belangrijk onderdeel worden van de concurrentie in de staalindustrie. Voor Tata is dat lastig, omdat we er veel minder controle over hebben dan over de kolen uit onze eigen mijnen.
‘De prijs waartegen wij de komende jaren hier aardgas en groene energie kunnen krijgen, is voor ons dus een heel belangrijk onderdeel van de maatwerkafspraken. Het is niet per se een probleem als die prijs hoog is. Maar wel als het hier duurder is dan in andere Europese landen. We moeten een gelijk speelveld hebben in de EU.
‘Ik heb er overigens wel vertrouwen in dat hier goede afspraken over komen. Want zowel voor de overheid als voor Tata geldt dat, als we er miljarden in steken, we er allebei belang bij hebben dat de fabriek levensvatbaar is.’
Door een foutje hebben adviseurs van de regering openbaar gemaakt dat zij schatten dat de maatwerkafspraken met Tata de schatkist tussen de 500 miljoen en 3 miljard euro zullen kosten. Wat vindt u van die bedragen?
Narendran glimlacht even: ‘We zitten natuurlijk in onderhandelingen, dus ik weet niet of het slim is dat ik daarop reageer. Maar het is publieke informatie hoeveel ArcelorMittal en Salzgitter in Duitsland van de overheid krijgen.’
Dat zijn vergelijkbare bedragen.
‘Ja, het gaat om 40 tot 60 procent van de kosten van de hele investering. Anders is het voor het bedrijf gewoon niet levensvatbaar.
‘Ik vind het ook verstandig dat de overheid dat geld investeert. Staal is met afstand het meestgebruikte metaal in de moderne samenleving en daarmee een strategisch product dat je zelf wil kunnen produceren. En daarnaast is het ook nog eens een tamelijk effectieve investering om de CO2-uitstoot naar beneden te brengen en zo de nationale doelstellingen te halen. Kijk naar onze operatie in Groot-Brittannië: het kost de staat daar 500 miljoen euro om 5 miljoen ton CO2 uit de lucht te halen. Kan de Britse overheid ergens anders voor 500 miljoen de CO2-voetafdruk verder verkleinen? Het antwoord is nee.’
Toch bestaat er in Nederland verontwaardiging over dat bedrag. Omdat Tata een zeer winstgevend concern is dat in IJmuiden de omgeving heeft vervuild. Waarom moet de overheid nu ineens meebetalen?
‘Zo werkt het niet. Wij zijn een beursgenoteerd bedrijf met 5 miljoen aandeelhouders. Als ik naar die aandeelhouders ga, en zeg dat ik het geld van Tata wil uitgeven aan een Nederlandse fabriek, dan zeggen ze: hoezo? Steek dat geld in de Indiase fabrieken, dat is veel rendabeler.’
Dan blijft de angst dat Tata Steel IJmuiden over een paar jaar mooie winst maakt en diezelfde aandeelhouders er geen enkel probleem in zien om dat geld in hun zak te steken.
‘Ja, ik begrijp dat de Nederlandse overheid dat wil voorkomen. Het belastinggeld dat in IJmuiden wordt gestopt moet ook ten goede komen van de Nederlandse economie en de gemeenschap. En ik ben ervan overtuigd dat wij daarover goede afspraken kunnen maken.’
Het andere urgente punt blijft de gezondheid. De Tweede Kamer heeft nu een motie aangenomen die de overheid opdraagt de maatwerkafspraken pas te ondertekenen wanneer er begin volgend jaar een ‘gezondheidseffectrapportage’ is gemaakt.
‘De regering heeft gezegd dat ze daarop niet wil wachten, maar nauw contact wil houden met de onderzoekers die die rapportage maken. Zodat al tijdens het onderzoek de bevindingen van het onderzoek in de maatwerkafspraken kunnen worden verwerkt. Dat lijkt ons ook beter. Want wat ons betreft gaan we nu snel bewegen.’
Een terugkerend probleem, als het gaat over de gezondheid, is het feit dat Tata zelf verantwoordelijk is voor een groot deel van de metingen van de emissies van schadelijke stoffen, stank en lawaai. Het vertrouwen dat het bedrijf dat integer doet, is bij veel critici verdwenen. Daarbij hielp het niet dat Tata Steel (zonder succes) met een batterij advocaten naar de rechtbank stapte om te voorkomen dat de Omgevingsdienst een camera zou plaatsen die de rookpluimen van Tata continu filmt. En in de documentaire Staal was onlangs te zien hoe werknemers wachtten met het vrijlaten van een grote wolk totdat het donker was. Zodat die camera de rook niet kon registreren.
‘Integriteit’ is een van de vijf kernwaarden van Tata Steel, hoe vindt u deze acties daarbij passen?
‘Door die scène staan we er inderdaad niet goed op. Het punt met de rechtszaak vind ik ingewikkelder, want er waren medewerkers die het omwille van hun privacy vervelend vonden dat die camera er kwam.’
Dat was toch een gezocht argument? Op die beelden waren medewerkers niet meer dan stipjes.
‘Je moet beseffen dat sommige van onze medewerkers zich door alle kritiek op het bedrijf niet heel veilig voelen. Maar laat ik op het algemene kritiekpunt over integriteit dit zeggen: je hebt daarin gelijk. Dat is een van onze kernwaarden en als we in Nederland niet als integer worden gezien, moeten we daar echt iets aan doen. Wij willen die maatwerkafspraken dus het liefst zo snel mogelijk tekenen. Want voor ons gaat dit niet alleen maar over de reputatie van Tata Steel Nederland als goed bedrijf, het gaat over ons hele concern en zelfs de Tata Group.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant