Staatscommissie
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Den Haag produceert doorgaans rapporten over bestuur en politiek van diverse kalibers. Maar ‘De gebroken belofte van de rechtsstaat’ deze week, door de staatscommissie Rechtsstaat is een zeldzaam type. Het is een synthese van álle vorige beschouwingen over falend bestuur, gemankeerde democratie en te complexe wetten en regels uit wetenschap en bestuur. En het trekt nuchtere en onvermijdelijke conclusies, waar ogenschijnlijk moeilijk onderuit te komen is.
Dat deze staatscommissie z’n opdracht ontving van de drie staatsmachten gezamenlijk, nadrukkelijk het burgerperspectief koos en zich niets aantrok van de politieke conjunctuur, maakt van de analyse ook een witte raaf. De conclusie is bovendien hard: de rechtsstaat is jarenlang verwaarloosd. Het is tijd voor grondig herstel van het sociale contract tussen burger en staat. De rechtsstatelijke belofte aan de burger van bescherming tegen willekeur, van reële invloed op de macht en van recht op praktische steun ván die staat in woelige tijden, is feitelijk gebroken. Vele burgers geloven er niks meer van, voelen zich in de steek gelaten, achten zich beschadigd en zijn dus vatbaar voor simpele oplossingen.
Dat laatste schrijft de staatscommissie dus niet, maar ligt wel voor de hand. De samenleving staat al een poosje onder spanning, met polarisatie, ‘korte lontjes’, politieke versplintering, populisme en maatschappelijk afhaken tot gevolg. Dat resulteert in het verschijnsel van ‘autonome’ burgers die principieel geen boetes, premies of heffingen meer betalen. En die de ambtenaren die de rekening dan aan de deur presenteren wensen te ‘arresteren’. Onmacht en woede gaan hand in hand. Het is een ontbindingsverschijnsel van de rechtsstaat.
De staatscommissie presenteert nu tien praktische oplossingen, waar een volgend kabinet met ongeveer 1,5 miljard euro extra aan tegemoet kan komen. Veel van die oplossingen zijn vaker gehoord of bouwen voort op eerdere analyses. Sommige zijn zelfs zó vaak herhaald (‘versterk de sociale advocatuur’) of liggen zó voor de hand (‘vereenvoudig wet- en regelgeving’) dat de neiging om het rapport stil op de stapel met reeds bekende goede voornemens te leggen, vrij groot is. Dat het desondanks is gelukt om de adviezen urgentie te geven, is het gevolg van de oriëntatie op burgerervaringen. Die zijn ontluisterend. Zij ervaren een dreigende overheid, die afpakt en bestraft.
Aan die ‘gebroken belofte’ blijkt ook, niet onverwacht, een kolossaal bestuurlijk communicatieprobleem met de burger ten grondslag te liggen. De overheid blijkt vaak z’n eigen regels niet meer de baas, schiep een doolhof aan loketten en websites en is van de weeromstuit de burger als fraudeur gaan zien. In die zin is de Staatscommissie op de stoel van alle Nationale Ombudsmannen van de laatste decennia gaan zitten en heeft het ál hun rapporten tot de zijne gemaakt. Dit rapport is, zo bezien, een Stunde Null, een uitnodiging tot bezinning, tot herbeginnen, tot een reset van de verhouding burger-overheid. Die ook geen uitstel meer duldt.
Wie het hoofdlijnenakkoord van de vier aanstaande coalitiepartijen hier naast legt, constateert al snel dat dit advies veel verder reikt. En dus voor het nieuwe kabinet meteen al een maatje te groot lijkt. Het vraagt de politiek iets te doen waar het al decennia niet meer toe in staat is. Namelijk zódanig stabiele verhoudingen ontwikkelen dat in „Kamerbrede en langjarige samenwerking” beleid, wetgeving én uitvoering worden versimpeld. Wat neerkomt op aanvaarden dat niet iedereen meer „tot achter de komma precies het zijne krijgt”. En niet meer na ieder incident nieuwe regels of beleid maken. Kiezen, zelfbeheersing tonen, samenwerken – het parlementaire werk ‘opwaarderen’ luidt het advies.
Geef de Kamer zelf de keuze tussen een ‘vragenuurtje zonder camera of een motie-quotum’. Maar maak alstublieft van ‘vereenvoudiging wetgeving’ een groot project. Zorg dat wetgeving beter aansluit bij de vaak overschatte capaciteiten van de burger. De boodschap aan álle staatsmachten is: bevrijdt u zelf uit uw ‘verlammende impasse’. Iedereen in bestuur en politiek kent dit probleem al jaren. Dát de burgers van het Koninkrijk langzaam door wetten en regels worden gesmoord en boos en gefrustreerd raken, staat nu écht wel vast. De enige manier om daaruit te komen is om de democratische rechtsstaat op te waarderen – als verplicht uitgangspunt bij alles wat de overheid doet. Behandel een ander zoals u ook zelf behandeld wil worden. Denk aan wat de burger kan begrijpen en waar hij aan kan voldoen. Laat de burger meedoen aan de rechtsstaat – en stel ’m in staat z’n rechten te verwezenlijken. Een rapport om waar te maken.
Source: NRC