Bas Veersema staat als een van de weinigen in zijn vakgebied open voor het verzoek van jonge vrouwen om sterilisatie. Bij zijn afscheid als hoogleraar aan het UMC Utrecht roept hij zijn collega’s tot de orde.
‘U kunt dat nu wel beslissen, maar als u over tien jaar een leuke partner tegenkomt, krijgt u spijt, en daar wil ik u voor behoeden.’ Dat is zo ongeveer wat jonge vrouwen te horen krijgen als ze zich bij een gynaecoloog melden met de wens om zich te laten steriliseren, en dat is wat ze Bas Veersema vertellen als ze na langdurig shoppen bij hem uitkomen. Zijn naam doet de ronde, hij staat als een van de weinigen in zijn vakgebied wél open voor hun verzoek. En hij ergert zich aan het paternalisme van veel collega’s.
‘Feministen hebben zo lang gevochten om baas in eigen buik te mogen zijn. Laat vrouwen zelf bepalen of ze kinderen willen krijgen en doe niet alsof je in hun belang handelt door hun verzoek af te wijzen.’
Over de auteur
Ellen de Visser is wetenschapsredacteur van de Volkskrant en schrijft over medische ontwikkelingen en Big Pharma.
Het is een van de onderwerpen die hij vrijdag besprak in de rede waarmee hij afscheid nam als hoogleraar gynaecologie aan het UMC Utrecht. Zijn voordracht was helemaal gewijd aan de sterilisatie van de vrouw – een onderwerp dat zijn carrière heeft gekleurd, zegt hij. Want Veersema was ook jarenlang de (betaalde) pleitbezorger van een nieuwe, vrouwvriendelijke sterilisatiemethode die op een ramp zou uitdraaien.
Thuis in Utrecht licht hij de twee belangrijkste onderwerpen uit zijn voordracht toe.
De groep is niet groot, hij ziet een paar jonge vrouwen per jaar, maar de achterliggende gedachte ergert hem. Twintigers die zich willen laten steriliseren worden overal weggestuurd, omdat zij volgens de artsen later een te groot risico lopen op spijt. ‘Hoe kunnen wij nou het individuele risico op spijt voor iemand bepalen en dan ook nog eens inschatten of dat risico later gaat veranderen? Dat is behoorlijk ingewikkeld.’
Hoe karakteriseert u de jonge vrouwen die bij u komen voor een sterilisatie?
‘Het zijn weldenkende, gemotiveerde vrouwen met argumenten waar ze goed over hebben nagedacht. Ze zijn eerst bij de huisarts geweest, daarna bij ettelijke gynaecologen voordat ze bij mij uitkomen en ze hebben steeds dezelfde kritische vragen moeten beantwoorden. Daar alleen al maak ik uit op dat het om standvastige vrouwen gaat.
‘Ze zeggen me: ik heb nooit kinderen gewild, ik voel die drang niet. Ze zijn daar heel duidelijk in en dat gevoel hangt echt niet af van een nieuwe liefde. Er zijn ook jonge mensen die er vanuit een groot maatschappelijk bewustzijn voor kiezen om geen kinderen op de wereld te zetten. Ja, dan kunnen ze voorbehoedsmiddelen blijven gebruiken, maar dat vinden ze onnodig gedoe of ze willen geen hormonen slikken.’
Waar baseren uw collega’s hun terughoudendheid op?
‘25 jaar geleden is een Amerikaans onderzoek gepubliceerd over spijt na sterilisatie. Bij vrouwen onder de 30 jaar was de kans op spijt 20 procent, tegenover slechts 6 procent bij vrouwen boven de 30. Die leeftijdsgrens werd daarna in de Nederlandse richtlijn opgenomen, maar is er onlangs weer uitgehaald. Toch zit die leeftijd kennelijk nog altijd in het hoofd van veel gynaecologen.
‘Maar de onderbouwing klopt niet. Als je de achterliggende cijfers bekijkt, zie je dat bij de dertigminners de spijt het hoogste is bij vrouwen die al kinderen hebben. Dat zijn vaak vrouwen die na een scheiding een nieuwe liefde tegenkomen en nog een kind van hem willen. Bij vrouwen zonder kinderen is het risico op spijt 6 procent. Net zo hoog dus als bij oudere vrouwen.’
Maar dokters werken niet op bestelling, er zijn ook artsen die geen euthanasie doen. Ze moeten toch achter een behandeling staan?
‘Als artsen een probleem hebben met een behandeling mogen ze altijd weigeren, maar dan moeten ze patiënten doorverwijzen. Dat gebeurt hier niet. Vrouwen krijgen te horen: komt u over een paar jaar maar terug.’
Het gaat wel om iets definitiefs, een onomkeerbare ingreep.
‘Nee, dat klopt niet, dat is een argument dat artsen ten onrechte gebruiken. Na een sterilisatie zijn de eileiders weliswaar dicht, maar we kunnen nog wel eicellen oogsten. Als er onverhoopt toch een kinderwens ontstaat, hebben we dus altijd ivf achter de hand. Waar zit dan het probleem?’
Gebeurt dat weleens? Wat weten we over spijt bij Nederlandse vrouwen?
‘Daar zijn geen cijfers van, ik heb zelf wat onderzoek gedaan. Bij alle vrouwen die ivf krijgen, staat in hun medisch dossier vermeld waarom ze in aanmerking komen voor die behandeling. Als ze gesteriliseerd zijn, dan moet er staan: dubbelzijdig afgesloten eileiders. Ik heb in onze Utrechtse kliniek de data van zeven jaar uitgedraaid, ik vond zo’n dertig vrouwen met die diagnose. Ik heb alle dossiers nagelezen, bij al die vrouwen waren de eileiders afgesloten vanwege een ziekte. Er zat geen enkele gesteriliseerde vrouw tussen.
‘We hebben in Nederland een aantal klinieken waar vrouwen terechtkunnen voor een hersteloperatie, waarbij de eileiders weer open worden gemaakt. Ik heb ze allemaal gebeld. De weinige vrouwen die voor zo’n ingreep kozen, hadden allemaal al kinderen, er zat geen enkele kinderloze vrouw in hun bestand.’
Waarom zijn artsen zo bezig met die kans op spijt, denkt u?
‘Nu wordt het wat filosofisch, maar in onze maatschappij vinden we blijkbaar dat vrouwen kinderen moeten krijgen. Wij doen alles om echtparen te helpen om zwanger te worden. Maar als een vrouw zegt dat ze geen kinderen wil, gaan we moeilijk doen. Veel gynaecologen denken dat zij vrouwen daarmee helpen, dat ze hen behoeden voor iets heel ergs. Maar wat er in feite gebeurt, is dat hun mening wordt ontkend.’
Krijgen jonge mannen die zich willen laten steriliseren ook van die kritische vragen?
‘Jazeker, maar hun jonge leeftijd is geen reden om ze niet te steriliseren. Voor een zwangerschap heb je een baarmoeder nodig, die man is veel minder belangrijk.’
Hij hoorde er voor het eerst over op een Amerikaans congres en hij vond het meteen ‘een briljante vinding’: twee veertjes van roestvrij staal die in de eileiders werden geplaatst en daar een ontstekingsreactie veroorzaakten waardoor de eileiders dichtgroeiden. Artsen waren er in een kwartier mee klaar. ‘Het scheelt niet veel of vrouwen gaan na de ingreep gewoon de stad in’, zei hij er vijftien jaar geleden over in de Volkskrant.
Veersema werd consultant voor Bayer, de fabrikant van Essure, die nieuwe sterilisatiemethode. Hij kreeg betaald om gynaecologen op te leiden, zijn collega’s waren enthousiast, alle ziekenhuizen deden mee, in een paar jaar tijd werden er dertigduizend vrouwen mee gesteriliseerd. In 2014 promoveerde hij op de sterilisatietechniek.
Kort daarop kwamen de eerste klachten: er meldden zich vrouwen met onverklaarbare pijn, extreme vermoeidheid, psychische problemen. In 2017 haalde de fabrikant Essure van de markt. Inmiddels hebben ook Nederlandse vrouwen een massaclaim ingediend tegen de fabrikant.
Veersema zocht onmiddellijk contact met de getroffen vrouwen, die zich hadden verenigd in een Facebookgroep. En begon aan een omgekeerde route: hij haalde de veertjes er weer uit en leidde ook collega’s op om dat te doen.
Omdat u wist hoe ze erin moeten, wist u ook hoe ze er weer uit moesten?
‘Integendeel. Dat heb ik, samen met een collega, zelf moeten uitzoeken. De veertjes zaten vast in de eileider, soms trokken we ze gewoon kapot.
‘Dat is een goed businessmodel, hoorde ik om me heen. Eerst stopt hij ze erin, nu haalt hij ze er weer uit.’
Verdient-ie er twee keer aan.
‘Juist. Maar dat had ik van tevoren niet bedacht natuurlijk. Ik werd inderdaad betaald door de fabrikant maar alleen voor mijn tijd, niet voor mijn mening, ik ben niet gekocht. Toen de problemen ontstonden, stond ik ook vooraan. Ik heb alles wat ik tegenkwam gedeeld met mijn collega’s en met de fabrikant. Ik voelde me verantwoordelijk, want ik had de methode aangeprezen. Bij de fabrikant had ik altijd plezierige persoonlijke contacten, maar toen de problemen begonnen kreeg ik niemand meer aan de lijn. Er kwamen alleen nog mails van juristen.’
Voelde u zich ook schuldig?
‘Nee. De Amerikaanse toezichthouder FDA had de methode goedgekeurd, als dokter mag ik op dat oordeel vertrouwen. Het materiaal waarvan de veertjes waren gemaakt, wordt bovendien al heel lang gebruikt, onder meer in protheses en in kunstbloedvaten. Pas later bleek dat de studies waarop de FDA zich baseerde niet goed genoeg waren.’
Is al duidelijk wat de oorzaak is van de klachten?
‘De veertjes moesten een korte ontstekingsreactie veroorzaken, maar die reactie stopte bij sommige vrouwen kennelijk niet. We zagen dat de veertjes ingekapseld zaten, of permanente ontstekingen hadden veroorzaakt. Soms staken ze dwars door de eileider heen. We zagen ook aanslag op de veertjes, het bleek na onderzoek om kalk te gaan.
‘De meerderheid van de vrouwen is nog altijd tevreden, dat moet gezegd worden, maar er moet iets zijn waardoor een deel van hen die veertjes niet verdraagt. Dat is internationaal nooit goed uitgezocht. Essure is van de markt gehaald en tot op de dag van vandaag weten we niet wat de oorzaak is van de klachten. Dat betreur ik. Want ik heb vrouwen de vernieling in zien gaan.’
Door die veertjes?
‘Soms functioneerden ze gewoon niet meer, het hele gezin leed eronder, er was zelfs een vrouw die niet meer kon lopen. Ik geef toe dat ik aanvankelijk twijfelde; hadden die klachten nou echt met die veertjes te maken? Er waren vrouwen bij die in de overgang zaten, kon dat niet de oorzaak zijn? Maar dan haalde ik de veertjes eruit en dan zag ik soms een spectaculaire verandering. Dat is alleen wetenschappelijk gezien geen sterk bewijs.
‘Om het beste bewijs te vinden, moeten we bij een deel van de vrouwen de veertjes eruit halen en bij een deel niet. Waarbij artsen en vrouwen niet mogen weten in welke groep ze zitten. Dat is onethisch, dat gaan we niet doen. Maar daardoor blijft bij veel gynaecologen het idee bestaan dat het aan de vrouwen ligt. Vermoeidheid en pijn zijn klachten die niet goed te objectiveren zijn.’
Dus het blijft hierbij?
‘Nee, wij zijn het enige land ter wereld waar deze vrouwen langdurig zijn gevolgd, tot een jaar na de verwijdering van de veertjes. Twee promovendi komen binnenkort met de resultaten. Er zijn meer dan twaalfhonderd vrouwen ondervraagd, bij verreweg de meesten blijken de klachten fors verminderd.
‘Dat is veelzeggend, maar het is ook niet het ultieme bewijs, geef ik toe. Het zou om een placebo-effect kunnen gaan, dat kan lang aanhouden. In ons lab doen we ook nog onderzoek met mini-organen van eileiderweefsel, die we in contact brengen met het materiaal waarvan de veertjes waren gemaakt. Het zou weleens kunnen dat het tin waarmee onderdelen aan elkaar waren gesoldeerd heeft losgelaten en in het bloed is terechtgekomen.’
Valt uit dit alles een les te trekken?
‘Ook bij bekkenbodemmatjes en borstimplantaten hebben we de afgelopen jaren problemen zien ontstaan. Als we iets nieuws introduceren, waarbij we materiaal achterlaten in het lichaam, dan moeten we patiënten minstens tien jaar lang volgen, om te controleren hoe het ze vergaat. Dat hebben we nagelaten.’
Essure is al zeven jaar van de markt, wat is dan nog de relevantie van onderzoek?
‘Dat we de vrouwen kunnen uitleggen waarom ze klachten hebben gekregen. En we leren ervan. Er blijft behoefte bestaan aan een eenvoudige sterilisatietechniek.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant