Acteurs Johanna ter Steege en Gene Bervoets speelden samen in een van de engste en beste thrillers ooit in Nederland gemaakt: Spoorloos. Wat daar gebeurde tijdens de opnamen, zou nu niet meer kunnen, zeggen ze nu de film opnieuw uitkomt in de bioscoop. [Let op: spoilers!]
Gene Bervoets (68) staat meteen op van de terrastafel als Johanna ter Steege (63) aan komt lopen. ‘Ze is het!’ De acteurs bewonderen elkaar een tel of wat met grote ogen om dan elkaars handen vast te pakken.
Het is een roerend tafereel. Ietwat magisch zelfs, voor wie net de avond ervoor de door het Eye Filmmuseum puntgaaf gerestaureerde nieuwe kopie van Spoorloos heeft gezien. Gene en Johanna, dat zijn Rex en Saskia: het zo aantrekkelijke en gedoemde jonge stel uit George Sluizers meesterwerk uit 1988. Een van de engste en beste thrillers ooit gemaakt, ook buiten Nederland. Vandaag eindelijk herenigd, veertig jaar nadat Saskia plots, in de zomer van 1984, verdwijnt tijdens een korte stop bij een Frans pompstation, onderweg naar hun vakantieadres.
‘En niks veranderd, hè’, zegt Bervoets. ‘Bij geen van de twee.’
Over de auteur
Bor Beekman is filmredacteur van de Volkskrant.
De door Ter Steege vertolkte Nederlandse blijkt ontvoerd door ene Lemorne (acteur Bernard-Pierre Donnadieu), een ogenschijnlijk normale Franse vader die van zichzelf wil weten of hij in staat is tot het kwaad. Drie jaar later krijgt de almaar radelozer naar zijn vriendin speurende Rex een aanbod van de ontvoerder: kom met mij mee om zelf Saskia’s lot te ervaren.
Het vormt de aanloop naar een van de meest naargeestige filmeindes ooit, dat de Amerikanen toch nét wat te ver ging voor de tammere Hollywood-remake met Kiefer Sutherland, Sandra Bullock en Jeff Bridges (The Vanishing, 1993). Het verhaal werd bedacht door Tim Krabbé, voor zijn korte roman en leeshit Het gouden ei. De schrijver tekende, samen met Sluizer, ook voor het zo subliem voor- en achteruit in de tijd springende script van de Nederlandse verfilming.
Toegegeven, we smokkelen een beetje: Bervoets en Ter Steege hebben elkaar al eens eerder kortstondig teruggezien, toen beiden optraden in een met wisselende acteurs opgevoerd stuk in het Amsterdamse theater De Brakke Grond.
Ter Steege: ‘Maar we hebben nooit meer gewoon een uur met elkaar gesproken, zoals nu.’
Tegen Bervoets: ‘Ik weet eigenlijk helemaal niets van je, behalve dat je superveel verschillende dingen hebt gedaan. Echt een duizendpoot. Toen wij elkaar leerden kennen zat je bij Tie3, dat heel fysieke theater.’
Bervoets: ‘Djiezus, ja...’
‘Was ik altijd zeer van onder de indruk. Ik heb dat ook nog gezien: je klom in een stellage, was echt superfit.’
Bervoets knikt. ‘Toen nog wel, ja. Hebben we veel mee gereisd, tot aan Rusland aan toe.’
Ter Steege glimlacht. ‘De wereld lag aan je voeten, hè?’
‘En bij jou dan? Daar was ik wel jaloers op hoor!’
Ter Steege zat in het derde jaar van de toneelschool toen ze gevraagd werd voor de auditie voor Spoorloos. Voor haar rol als Saskia won ze de European Film Award voor beste bijrol, waarna ze direct doorstootte binnen de internationale filmwereld, met rollen in films van cineasten als Robert Altman en István Szabó. Bervoets speelde ook in het buitenland, maar werd in zijn eigen land België vooral bekend vanwege zijn reizende kookprogramma. Ook vormt hij al decennialang een vaste waarde in het oeuvre van zowel Alex van Warmerdam als Jos Stelling. ‘Dat is fantastisch. Een soort familie. Gingen we ook mee naar Cannes, Berlijn. Vond ik veel leuker dan naar Los Angeles enzo. Dat heb ik ook gedaan, hoor, maar nee...’
Ter Steege: ‘Is niet zo leuk daar, hè?’
Er is een vóór en ná Spoorloos in de carrières en levens van beide acteurs.
‘Spoorloos werd de lat voor wat je deed’, zegt Ter Steege.
‘Bij mij ook’, zegt Bervoets.
De film van de in 2014 op 82-jarige leeftijd overleden cineast Sluizer doorliep een wonderlijke weg naar succes. Aanvankelijk wilde niet een Nederlandse (of buitenlandse) distributeur zijn vingers eraan branden. Ook de grote festivals voelden niets voor een vertoning. ‘Your film is shit’, oordeelde film-opkoper Harvey Weinstein. De pers was wél lovend. ‘Onbegrijpelijk’, schreef de Volkskrant over het feit dat niemand in Nederland de film wilde uitbrengen. Pas nadat Spoorloos werd verkozen tot publieksfavoriet op een filmfestival in Australië, maakte de film furore in de bioscopen, in Nederland én het buitenland.
Ook de opnametijd was, op z’n zachtst gezegd, onorthodox. Sluizer was een begaafd, maar ook manipulatief regisseur. Donnadieu (in 2010 overleden aan de gevolgen van kanker) bleek behalve een grandioos acteur ook nogal heetgebakerd. En de financiering stortte in, pal voor de opnamen.
Bervoets: ‘De auditie deden we in George z’n auto, op de Singel in Amsterdam. Wij voorin, hij achterin.’
Ter Steege: ‘Echt? Dat herinner ik me niet meer. Ik weet alleen nog dat ik in je oor moest fluisteren. En dat ik toen speels in je oor beet. Het was ook gewoon: hup, we springen erin. Iets dat heel erg bij die tijd hoorde. Ik weet nog dat ik in interviews zei: we spelen op leven en dood, dat soort leuzen.’
‘Bernard-Pierre was ook iemand van op leven en dood, hè? Als je iets twee keer hetzelfde speelde...’
‘Dan riep hij: c’est pas la télévision!’
Aanvankelijk gedroeg Donnadieu zich nogal macho op de set tegenover Ter Steege. ‘Hij deed echt heel vervelend tegen me tijdens de repetitieweek in Frankrijk. Hij vernederde me. George, zei ik, je mag een treinticket voor me kopen, want vanavond ga ik naar huis. Ik heb geen zin om met deze man te werken. Toen heeft George een gesprek met hem gehad over zijn personage: dat Lemorne juist iemand is die je niet opmerkt als hij een café binnengaat. Vanaf dat moment is Bernard-Pierre alleen nog maar aardig voor me geweest. Je bent een goede actrice, zei hij na de eerste draaidag. Toen begreep ik het: hij was gewoon bang dat ik niet goed zou zijn.’
Bervoets: ‘Hij sarde me voordat we de vechtscène speelden: dat ik er niks van kon. Dat ging zo ver dat ik zelf ‘actie’ riep en op hem ben gesprongen. Ik stampte en ik sloeg. George dacht: wat gebeurt hier? Nadat hij ‘cut’ had geroepen, pakte Bernard-Pierre me innig vast: ja, zo moet het! Hij was razend toen hij de eerste rushes van de openingsscène in de tunnel zag. Wat is dit? Je ziet niks! Dit is veel te donker! Toni Kuhn (de Zwitserse cameraman, red.) moest lachen, waarop Bernard-Pierre hem sloeg.’
Ter Steege: ‘Gescheurd trommelvlies. Toen heeft een andere cameraman het overgenomen, Jan Wich.’
Een onvergetelijk moment in Spoorloos is de scène waarin Donnadieu haar (als Saskia in de film) bedwelmt met een in chloroform gedrenkte lap. ‘Ik vind het een van de beste scènes in mijn carrière, maar het is niet helemaal gespeeld. Vooraf was afgesproken hoe lang hij die prop voor mijn mond en neus zou houden, maar hij deed het veel langer. Dus als je in de bioscoop mijn ogen weg ziet draaien... dat is omdat ik geen adem meer had. Dat was écht. En dat was niet leuk.’
Was ze niet boos na afloop?
‘Nee hoor. Ik begon wel meteen te huilen van de schrik. En ik vroeg: dit hoeven we toch niet wéér te doen? Nee, zei George, we hebben ’m. Kijk, zoiets zou nu niet meer kunnen op de set. Er zijn zoveel regels nu, wat ook heel goed is. Ik heb er geen rotgevoel aan overgehouden. Ik ben blij dat ik het heb meegemaakt.’
Over de ontbrekende financiering heeft Sluizer nadien gezegd dat hij de eerste draaiweek elke nacht eropuit trok om geld los te peuteren in bepaalde louche kroegen van Nîmes. ‘Dat wisten wij niet’, zegt Ter Steege. ‘Maar ik merkte wel dat er veel problemen waren. Op een gegeven moment ontbeet ik niet meer in de ontbijtzaal, want daar hing een enorme spanning. Ook gingen de lichtmensen weg omdat ze niet betaald werden.’
Bervoets stond eveneens op het punt van vertrekken. ‘Maar dat was omdat ik het helemaal beu was dat George en Bernard-Pierre me de hele tijd aan het testen waren. Zo van: hoe ver kunnen we hem krijgen om dingen te doen die hij liever niet zou doen, maar zijn personage Rex wél? Dat werden rare, gevaarlijke spelletjes. Machiavellistisch. Het heeft mij ook ongelofelijk geholpen: nog steeds denk ik in mijn werk vaak: hoe zou George of Bernard-Pierre dat doen?’
Ter Steege: ‘Jij twijfelde ook aan jezelf, op een gegeven moment. Je zei: ze hadden liever een andere acteur gekozen in plaats van mij.’
‘Ja, zo voelde het. Achteraf denk ik dat George dat allemaal expres deed.’
Ter Steege: ‘Een beetje zoals Stanley Kubrick bij The Shining deed: op de man spelen. En dat werkt, hè: als acteur ben je zo kwetsbaar als wat.’
Bervoets: ‘George heeft mij drie keer in de doodskist gestopt. Twee keer in de studio, maar ook een keer buiten. Wist je dat? Hij zei: ik wil dat Gene echt in die kist ligt als we er zand op gooien.’
Ter Steege: ‘Pardon? Jij moest er toen in?’
‘Wij weten niet of dat helemaal oké is, zeiden de mensen van de techniek. Dat is maar gewoon een houten kist. Ik doe dat, zei ik. En je zag mij niet in dat shot, hè: het was alleen voor de geluidsopname.’
Ter Steege knikt. ‘George wilde altijd dat je het vóelde.’
Bervoets: ‘Dus ik ga erin liggen. Ze gooien het zand erop en dat komt via de kieren naar binnen. Ik begin te gillen, waarop George ‘cut’ roept en er twee mensen van de crew in dat graf springen om het zand er af te halen. Het scheelde maar weinig of ik was echt levend begraven.’
‘Bizar. Dat mag echt niet meer nu.’
Door je te ontregelen haalde Sluizer ook het beste in je boven, beaamt Ter Steege: ‘In het pompstation moest ik spelen dat ik geen Frans kende. Dan denk je: makkelijk. Maar dat echte zoeken naar woorden, dat is lastig, want je ként de tekst. George was zo slim: net voor hij ‘actie’ riep, fluisterde hij in mijn oor: speel de scène in het Italiaans. Ik spreek helemaal geen Italiaans, dacht ik. Dus ik stamel iets als ‘mon amigo...’ Zo’n moment is goud waard.’
Bervoets: ‘Dat is waarop je hoopt als acteur.’
Hij was het die Sluizer halverwege de opnamen onwel aantrof. ‘Hij hing helemaal onderuit in een stoel. Argh, kreunde hij: het gaat niet goed, haal iemand! We lieten een ambulance komen. De dagen erna hebben we wel gedraaid, maar toen nam zijn dochter Anouk het over, zij was zijn assistent. Hij heeft dat altijd ontkend, dat was allemaal niet waar. Maar George lag echt in het ziekenhuis in Perpignan. Met een hartaanval, of zoiets (andere bronnen houden het op een paniekaanval, red.). Maar na nog geen week was George al terug. Dit is míjn film, dacht hij.’
Nadat hij Spoorloos had gezien, belde Stanley Kubrick zijn Nederlandse collega op: dit was de griezeligste film die hij ooit had gezien.
Ter Steege: ‘Dat heeft hij ook zo tegen mij gezegd. Hij ging een nieuwe film maken: Aryan Papers, over de Tweede Wereldoorlog. En hij vroeg mij voor een screentest voor de hoofdrol. Toen ben ik het geworden en toen werd de film niet gemaakt. Punt. De grootste teleurstelling in mijn carrière.’
Bervoets: ‘Dat kan ik me voorstellen.’
Ter Steege: ‘Negen maanden lang moest ik alles afzeggen, mocht ik niets doen. De kostuums waren al gepast, prachtig scenario, prachtige rol... Ik heb hem meerdere malen ontmoet, ook bij hem thuis in de keuken waar hij lange gesprekken met me voerde. Hoe ik me verhield tot de Duitsers, dat soort dingen.’
‘Het ging niet door vanwege Schindler’s List toch?’
‘Ja, Kubrick was bang dat hij het succes van die film niet kon evenaren. En hij raakte ook depressief door alle research over de Holocaust, hoorde ik later van Kubricks vrouw en zijn zwager.’
Waar gaat Spoorloos over, volgens hen?
‘Onze fascinatie voor goed en kwaad’, zegt Ter Steege. ‘Hoe weet je zo zeker dat je een goed mens bent?’
Bervoets: ‘Over dat willen weten.’
Ter Steege: ‘Dat is ook de titel van de film in Frankrijk: L’Homme qui voulait savoir – de man die het wilde weten.’
Dan: ‘Maar waarom deze film nou gemaakt moest worden, geen idee. Toen ik ’m voor het eerst zag, schopte ik na afloop buiten tegen een steen en vroeg ik George: waarom moeten mensen dit zien? Ik vond het zo zwart... Ja, ook heel goed. Maar ik wil dit helemaal niet weten, dacht ik.’
Bervoets: ‘Datzelfde had ik toen ik voor het eerst A Clockwork Orange zag. Ik begon na afloop te braken. Toch koos ik die film uit voor vertoning toen ik vorig jaar als ‘master’ werd gevraagd voor het filmfestival van Oostende. Ik geloof dat we moeten tonen waartoe de mens in staat is. Misschien helpt dat.’
‘Denk je? Er is geen sprankje hoop, hè, in Spoorloos.’
‘Nee, niks.’
Het uur is om. De fotograaf staat al klaar om de acteurs samen te portretteren voor de Volkskrant.
Ter Steege, monter: ‘Kom Gene, we gaan zorgen dat we eruitzien als 25.’
De door het Eye Filmmuseum gerestaureerde kopie van Spoorloos (108 min) gaat deze week in première in 36 zalen (na de eerste week draait de film in 50 zalen). De thriller van George Sluizer naar de roman van Tim Krabbé (Het gouden ei) is ook te zien op de Eye Film Player, waar Spoorloos van alle voor streaming beschikbare titels het best bekeken is. Spoorloos won in 1988 het Gouden Kalf voor beste speelfilm en de prijs van de Nederlandse filmkritiek. Actrice Johanna ter Steege won in de categorie beste bijrol bij de Europese filmprijzen. De Nederlandse film werd ingezonden voor de Oscars, maar mocht uiteindelijk niet meedingen vanwege de hoeveelheid Franse dialoog.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant