Door geheime onderzoeken in moskeeën, op aanraden van toenmalig NCTV-baas Dick Schoof, werd het vertrouwen in de overheid beschaamd. Hoe kijken de gedupeerden terug en wat vinden ze van Schoof als beoogd premier? ‘Na alles wat er gebeurd is, heb ik niet het gevoel dat mijn burgerrechten als moslim bij hem in veilige handen zijn.’
Op excuses van Dick Schoof zit Fariz Akkouh (53) niet te wachten. ‘Aan woorden hebben we niks’, aldus de voorzitter van Etihad, een islamitische belangenorganisatie in Almere. ‘Het gaat om daden, om wat hij straks als minister-president gaat doen.’ Akkouh maakt zich daarover weinig illusies: ‘Het worden zwarte jaren voor moslims.’
Zware woorden, maar Akkouh staat met deze zorgen niet alleen. Nadat Schoof eind mei door de coalitiepartijen als premierskandidaat naar voren werd geschoven, verklaarde moskeekoepel K7 ‘te vrezen voor beoogd minister-president Dick Schoof en diens reputatie’ en wat zijn premierschap voor moslims gaat betekenen. De K7, een samenwerkingsverband van ruim tweehonderd moskeeën, noemt daarbij onder meer de ‘infiltratie en spionage in moskeeën’, refererend aan wat bekend is komen te staan als de ‘NTA-affaire’, waarmee ook Akkouh van dichtbij te maken heeft gehad.
Die affaire speelde grotendeels toen Schoof van 2013 tot 2018 Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid (NCTV) was. In die periode leefden grote zorgen over radicalisering onder met name jonge moslims. Vanaf 2012 reisden zo’n driehonderd Nederlanders naar Syrië en Irak, waar ze zich aansloten bij Islamitische Staat en andere gewelddadige extremistische organisaties. In de daaropvolgende jaren keerde een deel van hen terug, wat de zorgen over mogelijke aanslagen deed toenemen.
Om radicalisering vroegtijdig te signaleren en te voorkomen, zag Schoof een belangrijke rol voor gemeenten. Hij verdeelde jaarlijks een pot met 7,5 miljoen euro en spoorde gemeenten aan om met dit geld adviesbureau Nuance door Training en Advies (NTA) in te huren. NTA was onder meer gespecialiseerd in ‘krachtenveldanalyses’, waarmee het binnen gemeentes de hele islamitische gemeenschap in kaart probeerde te brengen.
Uit onderzoek van dagblad NRC bleek in het najaar van 2021 dat zeker tien gemeenten NTA opdracht hebben gegeven om in het geheim onderzoek te doen naar de moslimgemeenschap. NTA-medewerkers gingen in gesprek met moslims, zonder zich kenbaar te maken als onderzoeker. Ze speurden naar persoonlijke informatie, woonden (online-)bijeenkomsten bij, en hingen rond in of in de buurt van moskeeën. Rapporten vol persoonlijke gegevens zijn zonder wederhoor of medeweten van betrokkenen naar de gemeenten gestuurd.
Noch de NCTV, noch gemeenten, noch commerciële bedrijven zijn bevoegd zich te gedragen als geheim agent. Zelfs veiligheidsdiensten mogen alleen heimelijk opereren als er sterke verdenkingen bestaan. NCTV-medewerkers waarschuwden Schoof al in 2017 voor het overschrijden van juridische grenzen. Maar toen Franc Weerwind, destijds burgemeester van Almere, twijfels uitte over NTA, verzweeg Schoof die waarschuwingen. Hij zei tegen Weerwind dat het onderzoek in andere gemeenten ‘veel bruikbare informatie’ had opgeleverd.
De onthullingen maakten veel los bij moskeeën en moslims, die diep verontwaardigd waren over de ‘illegale infiltranten’. Zij waren in de veronderstelling dat overheden hen als belangrijke partners zagen in de strijd tegen radicalisering. Maar de geheime onderzoeken wezen er juist op dat ze bij voorbaat gewantrouwd werden. Dat heeft veel pijn veroorzaakt.
Er kwamen Kamervragen, gemeenteraden eisten opheldering en een aantal burgemeesters bood excuses aan. Ook Wouter Koolmees, toenmalig minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, bood de moslimgemeenschap verontschuldigingen aan. Schoof was al weg als NCTV-directeur toen deze affaire aan het licht kwam, toenmalig minister Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) erkende wel dat de NCTV gemeenten beter had moeten informeren over de risico’s van de onderzoeken.
Nu, bijna drie jaar later, is nog altijd veel onduidelijk. Zo is Akkouh, tot voor kort voorzitter van de Almeerse Omar Ibn Al-Khattab-moskee, ervan overtuigd dat ook in Almere moskeeën heimelijk zijn bespied. De gemeente zelf ontkent dat. De Ombudsman van Metropool Amsterdam doet onderzoek naar de gang van zaken in Almere. In Delft en Veenendaal lopen nog rechtszaken. Enerzijds om inzage in de rapporten af te dwingen, anderzijds om te bepalen of gemeenten grondrechten van hun burgers hebben geschonden.
‘Van wat we hebben kunnen inzien, bleken de NTA-rapporten van matige kwaliteit, met tal van feitelijke onjuistheden’, zegt Elsa van de Loo, mensenrechtenadvocaat van PILP, die samen met collega-advocaat Paul Tjiam van advocatenkantoor Simmons & Simmons de moskeeën bijstaat. ‘Het is voor onze cliënten dus van groot belang te weten wat er over hen in staat, en met wie de informatie is gedeeld.’
Het vertrouwen tussen moslimgemeenschappen en gemeenten is op veel plaatsen nog altijd broos. Dat Dick Schoof binnenkort mogelijk zijn intrek neemt in het Torentje, strooit opnieuw zout in de wonden. ‘Ze hebben hem niet voor niks gevraagd’, aldus de Almeerse Akkouh. ‘Ze weten waartoe hij bereid is.’
‘De grondrechten van moslims staan al enige tijd onder druk’, schrijft ook moskeekoepel K7 in zijn verklaring. ‘Met de komst van deze premier, die nota bene leiding moet geven aan een coalitie waar de PVV de lakens uitdeelt, is het toch een beetje alsof een stel vechtersbaasjes van een boksbeugel wordt voorzien.’ Overigens benadrukte Schoof tijdens een persconferentie premier te willen zijn ‘van alle Nederlanders’.
‘Niks’, antwoordt Akkouh op de vraag wat Schoof zou kunnen doen om het vertrouwen te herstellen. ‘Hij moet vooral niks doen. Dus geen heimelijke onderzoeken naar moskeeën, of moslims zonder aantoonbare verdenking laten monitoren. We willen gewoon dat moslims worden beschouwd als normale inwoners van Nederland.’
Mohamed Ahouch raakt nog altijd geëmotioneerd als hij over het NTA-onderzoek vertelt. ‘Ik dacht dat we als moskee een uitstekende band hadden met de gemeente’, aldus de 42-jarige voorzitter van de Eenheidmoskee in Leidschendam. ‘Het kwam daarom extra hard aan toen bleek dat de gemeente ons niet vertrouwde.’
Ahouch is sinds 2007 moskeebestuurder en werkte jarenlang intensief samen met de gemeente Leidschendam-Voorburg. Dat ging over groenvoorziening, de strijd tegen diabetes, overlast van jongeren, maar ook over de aanpak van extremisme. ‘We dachten samen na over hoe we radicalisering konden tegengaan’, vertelt Ahouch. ‘We deelden informatie.’
Zonder dat Ahouch er weet van had, gaf de gemeente NTA opdracht tot een ‘krachtenveldanalyse’. Nadat dit via NRC bekend was geworden, heeft het college erkend dat onzorgvuldig is gehandeld en excuses aangeboden aan de moskee.
Ahouch is blij met de excuses, maar vindt het niet genoeg. ‘We hebben geen antwoord op de vraag waarom ze het onderzoek in het geheim lieten uitvoeren’, legt hij uit. Ahouch weet ook niet of er undercover-onderzoekers in de moskee zijn geweest, en wie die onderzoekers dan waren. ‘We zijn veel argwanender geworden naar vreemden.’
Volgens de gemeente Leidschendam-Voorburg is de verstandhouding met de moslimgemeenschap ‘prima’, zo laat een woordvoerder weten. Ahouch ervaart dat anders. ‘Ik beperk de contacten tot een minimum. Vroeger kon de politie hier zo binnenlopen, nu wil ik dat ze eerst een afspraak maken’, aldus de bestuurder. ‘Binnen onze gemeenschap was altijd al een kleine groep die niets van de overheid moest hebben. Die groep is door dit alles groter geworden.’
Over het beoogde premierschap van Dick Schoof maakt hij zich zorgen: ‘Schoof heeft in het verleden mijn rechten als moslim niet gerespecteerd. Wat voor garanties heb ik dat hij dat in de toekomst wel gaat doen?’
Abdelmonim Maanaoui (47), voorzitter van de Delftse stichting Al-Ansaar, spreekt met een mengeling van ongeloof en teleurstelling over de geheime onderzoeken die de gemeente liet verrichten in de Al-Ansaar-moskee. ‘In het begin kon ik gewoon niet geloven dat het waar was’, zegt hij hoofdschuddend. ‘Onze band met de gemeente was altijd goed en open.’
Het nieuws over de geheime onderzoeken sloeg in als een bom. Maanaoui probeerde de moskeebezoekers gerust te stellen. ‘Ik zei tegen mijn mensen dat het vast een fout moest zijn, gezien onze goede relatie met de gemeente, en heb hen gevraagd om eerst de verklaring van de gemeente af te wachten.’
Maar het gesprek met de gemeente bevestigde juist dat NTA in 2017 en 2018 onderzoek heeft gedaan naar moskeeën in Delft. Hoewel de gemeente stelt dat er geen specifieke moskeeën zijn onderzocht, maar het ‘in generieke zin een analyse van het islamitisch krachtenveld’ betrof, blijkt uit een openbaar gemaakte factuur dat het onderzoeksbureau 160 uur aan veldwerk heeft gedeclareerd.
Wat er precies over Maanaoui en andere moskeegangers in de rapporten staat, is nog steeds onduidelijk. ‘Het is jammer dat de gemeente überhaupt geen excuses maakt voor dit stiekeme onderzoek’, aldus Maanaoui. ‘Maar dat we vervolgens niet mogen lezen wat er over ons is gezegd, schaadt het vertrouwen nog meer.’
Moskeegangers vrezen dat hun namen onterecht op zwarte lijsten terechtkomen. Zeker nadat bleek dat het NTA-rapport over Delft ook naar de NCTV is gestuurd. Deze angst komt niet uit de lucht vallen: de persoonsgegevens van zeker tientallen Nederlanders met een migratieachtergrond zijn onterecht in internationale politiesystemen terechtgekomen. Zelfs als Nederland de signalering tegen iemand opheft, blijft die in het buitenland soms bestaan.
De gemeente Delft stelt dat het de rapporten niet kan prijsgeven omdat anonimiteit is beloofd aan mensen die meewerkten, en zegt te betreuren dat de Al-Ansaar-moskee een rechtszaak is begonnen. ‘We zijn niet direct in de ruzie-stand gaan staan’, zegt Maanaoui. ‘Maar na twee jaar vriendelijk vragen, moet er echt duidelijkheid komen.’
Met de rol van Dick Schoof is hij minder bezig. ‘We hadden een vertrouwensband met de gemeente, niet met de NCTV’, legt hij uit. ‘De gemeente had het aanbod van de NCTV ook kunnen weigeren, zoals in Amsterdam en Utrecht is gebeurd. Daar zeiden ze: ‘We gaan onze eigen burgers niet bespioneren’.’
Bilal Riani (40), moskeebestuurder van de Veenendaalse moskee Taubah, lacht bitter als hij terugdenkt aan het moment dat een NRC-journalist met een gelekt NTA-rapport voor de deur stond. Het rapport ging over een onderzoek waarvan het moskeebestuur tot op dat moment niks afwist, maar waarin Taubah wel een hoofdrol speelde. ‘Ik las allerlei onjuistheden’, vertelt Riani. ‘Over wie onze bestuursleden zouden zijn en over de ontstaansgeschiedenis van de moskee.’
De onthulling veroorzaakte een breuk in de tot dan toe goede relatie met de gemeente. Die maakte het rapport openbaar, maar verschillende alinea’s over de moskee werden daarbij zwartgelakt. Toen de gemeente geen gehoor gaf aan de roep om meer transparantie, besloot Riani naar de rechter te stappen. ‘Ik ben geboren en getogen in Nederland. Ik ken de middelen die ik heb als mij onrecht is aangedaan.’ Riani vindt het jammer dat niet alle onderzochte moskeeën naar de rechter zijn gestapt. ‘Maar dat is natuurlijk aan hen.’
Met ernstige blik vertelt Riani over de inhoud van het rapport. ‘We hadden foto’s op sociale media geplaatst van kinderen die boogschieten op een zomerkamp in de Ardennen.’ Bij het lezen van het rapport stuitte Rianil op foto’s van het zomerkamp, waarbij door NTA een relatie werd gesuggereerd met het voorbereiden op geweld. ‘Dat zulke grove aantijgingen zijn gedaan zonder wederhoor, en dat een leuke kinderactiviteit op deze manier in het rapport komt, is schokkend en zorgwekkend.’
Dat de gemeente Veenendaal in zee is gegaan met NTA, een commercieel onderzoeksbureau, vindt Riani ook onbegrijpelijk. ‘Het is hun verdienmodel om een angstaanjagend beeld te schetsen over moskeeën en de gemeenten vervolgens te voorzien van adviseurs’, zo luidt zijn theorie over het adviesbureau, dat zelf altijd heeft ontkend de regels te hebben overschreden bij de onderzoeken.
Een woordvoerder van de gemeente Veenendaal erkent dat de nasleep van de NTA-affaire voelbaar is in de relatie met de moslimgemeenschap en zegt dat te betreuren.
In Dick Schoof heeft Riani weinig vertrouwen: ‘Na alles wat er gebeurd is, heb ik niet het gevoel dat mijn burgerrechten als moslim bij hem in veilige handen zijn.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant