Ruslands oorlog tegen Oekraïne dwong klassieke balletchoreograaf Alexei Ratmansky (55) zijn traditionele balletachtergrond in een ander licht te zien. Nu maakt hij zich hard voor de vergeten balletcultuur van Oekraïne, het land van zijn jeugd. ‘Ik wil dit erfgoed uit handen van Poetin houden.’
‘We moeten zijn naam weten.’ De Oekraïens-Amerikaanse choreograaf Alexei Ratmansky (55) wijst op zijn telefoon naar een nieuwsfoto. ‘Het is essentieel dat we de doden bij hun naam blijven noemen.’ Bij de foto die Ratmansky toont, uit juli 2022, staat dit onderschrift: ‘Vader houdt urenlang hand vast van 13-jarige, dode zoon.’
Zijn naam is Dmytro Kubata. Hij rende met zijn zus rondjes bij een bushalte in Charkiv en kwam om bij een Russisch bombardement. Dima, zoals hij werd genoemd, deed aan ballroomdancing. Hij en zijn zus haalden medailles bij hun dansles.
Het beeld ging viraal en raakte de in New York wonende Ratmansky diep. Zijn ouders en zus wonen nog in Kyiv, en ook de familie van zijn Oekraïense vrouw Tatiana leeft dagelijks in angst.
In de artiestenfoyer van Nationale Opera Ballet in Amsterdam wijst hij op de toevallige schoonheid van complementaire kleuren in het schrijnende beeld: Dima’s blauwe shirt afgetekend tegen het oranje afdekzeil. De foto was een belangrijke inspiratie voor zijn recente choreografie over rouw, in februari gemaakt voor het befaamde New York City Ballet (NYCB): Solitude (2024), op muziek van de Funeral March van Gustav Mahler en Oekraïense volksmuziek. Ratmansky, wereldwijd geroemd om het fonkelend nieuw leven dat hij balletklassiekers weet in te blazen, is sinds januari 2023 artist in residence bij NYCB.
Bij het zien van dansjongen Dima verbijt hij even zijn tranen. Hij zal het in dit gesprek vaker doen. Tegelijk benadrukt hij dat de echte pijn zich dáár afspeelt, in ‘zijn’ Oekraïne. Ratmansky is in Sint-Petersburg geboren en werd als jonge tiener opgeleid aan de vermaarde Bolsjojballetacademie in Moskou. Hij vierde grote successen tijdens zijn vijfjarig directeurschap (2004-2008) van het Bolsjojballet, het vlaggeschip van de Russische balletcultuur. Maar nu voelt de Oekraïense Amerikaan zich meer dan ooit the boy from Kyiv, de stad waar hij zijn vroegste jeugd doorbracht. De bijnaam kreeg hij tijdens de straffe Russische dansopleiding in zijn tienerjaren.
Over de auteur
Annette Embrechts schrijft voor de Volkskrant over dans en (circus)theater.
The boy from Kyiv heet ook de Amerikaanse biografie, die afgelopen najaar over de bescheiden ingestelde, productieve choreograaf verscheen. Een boek dat onverwacht een extra hoofdstuk kreeg, toen Ratmansky daags na de invasie van Rusland, 24 februari 2022, alle banden verbrak met het Bolsjoj in Moskou en het Mariinskitheater in Sint-Petersburg, de belangrijkste Russische dans- en operahuizen.
Ruslands oorlog tegen Oekraïne creëerde een pijnlijk schisma in zijn leven: hij moest zich opnieuw verhouden tot het plots beladen erfgoed van de Russische ballet- en muziekcultuur, die diep in zijn dna zit. ‘Het is alsof een familielid onverwacht je moeder verkracht. Let wel: Kyiv is de geboorteplaats van Rusland, de stad gaf Rusland zijn taal en religie. Ik dacht dat Rusland slechts in het verleden een imperialistische staat was. Het blijkt in het heden ook zo te zijn.’
Uit woede over Poetins dictatoriale dreiging richting Oekraïne leverde Ratmansky al in 2018 zijn Russische paspoort in, dat hij ooit in Moskou op een dienblad had gekregen, naast zijn Bolsjoj-directeurscontract in 2004. Nu blies hij direct een aankomende première af en zocht wegen om het Bolsjoj en Mariinski te verbieden ooit nog zijn werk op te voeren. Dat was februari 2022. ‘Ik wil alles doen om dit erfgoed uit handen van Poetin te houden.’
25 maanden later zit the boy from Kyiv in de artiestenfoyer van Nationale Opera & Ballet, omdat hij deze weken twee bejubelde balletten instudeert bij Het Nationale Ballet (HNB), gechoreografeerd op muziek van de Russische componist Igor Stravinsky (1882-1971): The Fairy’s Kiss, in 1994 gemaakt in Oekraïne en in 2017 vernieuwd, en Firebird, in 2002 gecreëerd en tien jaar later van nieuw vuur voorzien.
Van 15 tot 25 juni zijn beide werken onder de noemer Stravinsky Sprookjes te zien op het Holland Festival. In november gaat The Fairy’s Kiss op tournee door Nederland, samen met Four Schumann Pieces van Hans van Manen. En kort daarvoor keert Ratmansky’s publiekslieveling Don Quichot (2010) terug in het repertoire. HNB werpt zich graag op als schatbewaarder van Ratmansky’s werk.
Hoe krijgt hij dit zo ogenschijnlijk gemakkelijk gerijmd: een beladen choreografie over oorlogsleed bij het NYCB combineren met sprookjesballetten over feeën, vuurvogels, prinsen, ijsjonkvrouwen en tovenaars? ‘Ik ben geen politiek choreograaf. Ik zal nooit Poetin-gezichten schminken op dansers. Ik ben een verhalenverteller in klassiek ballet.’
Maar, zegt hij, de goede verstaander kan in personages van Firebird best actuele referenties zien naar Russische machtshebbers en applaudisserende burgers die staatsoverwinningen verheerlijken. En in het woud met felle kleuren kun je het giftige landschap van het Rode Bos herkennen, uit de buurt van Tsjernobyl. ‘Voor wie het erin wil zien’, benadrukt hij. ‘Het voordeel bij dans is dat je het niet in woorden hoeft te benoemen.’
‘Ik schaam mij wel omdat ik in het verleden te weinig aandacht heb besteed aan de Oekraïense balletcultuur. Die stond jarenlang in de schaduw van de Russische. Ik ben zelf óók het resultaat van de Russische imperialistische balleteducatie. Daarom probeer ik nu zo veel mogelijk historische referenties naar de Oekraïense balletcultuur te vinden in films en boeken.’
‘Zo ontdekte ik dat Coppélia (1884), dat ik in december heb gemaakt in La Scala in Milaan, in Galicië speelt. Dat is ook een streek in Oekraïne! Daar verwijs ik nu naar in de vormgeving en bewegingsdetails. Het is cru dat er zo’n tragedie voor nodig is, maar zonder de oorlog zou het voor de Oekraïense balletcultuur veel moeilijker zijn geweest de eigen identiteit te hervinden. Nu is duidelijk: de enige manier om de Oekraïnse balletcultuur te ontwikkelen is met het vizier op het Westen. Ik wil helpen de esthetiek en bewegingstaal vrijer te maken; nu zit die te vast in het verleden.’
Eind juni gaat na dertig jaar in Kyiv voor het eerst weer een Ratmansky-ballet in première bij het Nationaal Ballet van Oekraïne (NBO): Wartime Elegy, in 2022 gemaakt bij het Pacific Northwest Ballet in Amerika. Hij geeft de choreografie cadeau in de hoop dat het NBO het met zijn muzikaliteit en kleuring durft en kan uitvoeren. Daarom gebruikt Ratmansky ieder vrij uur om solisten van dit gezelschap uit Kyiv te helpen het zich eigen te maken. Acht dansers zijn daarvoor een week naar Nederland gereisd. Het Nationale Ballet stelt ’s avonds hun studio’s beschikbaar.
Er wordt dus door ballet- en operagezelschappen nog steeds opgetreden in Kyiv, Odessa, Lviv en Charkiv, vertelt Ratmansky. ‘Als het luchtalarm afgaat, vlucht iedereen de schuilkelders in: toeschouwers, dansers, crew. Bij het sein veilig gaat de voorstelling verder. Zo niet, dan dansen ze de avond erna opnieuw.’ Op 22 juni wordt de Oekraïense première van Wartime Elegy onder extreme omstandigheden gedanst. ‘Mijn vrouw en ik doneren, kopen medicijnen en spullen, maar ik help Oekraïne het meest met balletten. De symboliek is zo belangrijk: het leven en de kunst krijgen de Russen niet kapot.’
Bij het Bolsjoj heeft hij vanaf 2003, als dertiger, het ballet vernieuwd door de perfect volgens de regels getrainde balletdansers minder dogmatisch en geharnast te laten dansen. Wel atletisch en muzikaal maar vrijer, emotioneler, menselijker. Geen leger balletmachines.
Die kennis deed hij op in Winnipeg en Kopenhagen. Na zijn opleiding als Sovjet-balletdanser en een paar jaar bij het Kyiv Ballet kreeg hij werk in Canada en Denemarken. Hij dacht alles over ballet te weten, maar die overtuiging zette hij snel opzij om alle westerse, open benaderingen van het klassiek ballet als een spons op te zuigen.
Toen hij op zijn 34ste als jonge balletdirecteur vanuit Denemarken naar Moskou werd gehaald, bracht hij die veroverde vrijheid mee. Het grote succes van zijn avondvullende werk The Bright Stream (2003), een ironische revitalisatie van een vergeten Russisch Sovjetballet uit 1935, met gelaagde comedy over het Stalinisme, werd direct de balletgebeurtenis van het jaar; hij bracht er het Bolsjoj mee in topconditie. Het gigantische gezelschap van 230 dansers reisde ermee naar het Westen en deed ook Nederland aan. Een jubelstemming, overal.
Inmiddels verbiedt hij opvoeringen van dit ballet, omdat het dictatoriale regime, waarover hij toen nog dacht te kunnen grappen, terug is. Ratmansky heeft het Bolsjoj opvoeringen verboden, zoals hij alle Russische licenties van zijn balletten heeft ingetrokken, om te voorkomen dat ook maar één door hem bedachte balletpas voor staatspropaganda wordt gebruikt. Maar de staatsgezelschappen pleegden contractbreuk door onlangs werk van hem uit te voeren – zónder zijn naam erbij. ‘They stole my work’, stelt hij meermaals. Ook het Mariinski danste in maart vier keer een ballet van hem, wederom zonder naamsvermelding. In juni staat opnieuw een opvoering gepland. Hij ontdekte het online in de programmering: ‘Alle credits kloppen. Alleen bij ‘choreografie’ staat niets.’
‘Dansers hebben er blijkbaar geen problemen mee om in gestolen werk op te treden. Ze zamelen geld in voor het leger dat Oekraïense burgers doodt.’ Hij weet dat sommige westerse choreografen hun licenties in Rusland wel verlengen. ‘Beseffen ze dat Russische staatsgezelschappen hiermee bloedgeld verdienen?’ Volgens Ratmansky treden het Bolsjoj en Mariinski veel op in China en Saoedi-Arabië. ‘Japan wordt de nieuwe afzetmarkt nu ze niet meer welkom zijn in Europa en Amerika. Choreografen versterken zo de oorlogspropaganda van Rusland.’
Ratmansky laat op zijn telefoon foto's van oud-collega’s zien. De Oekraïense sterdanser Artem Datsisjin (43), die twee jaar geleden overleed door beschietingen op Kyiv. De balletdansers Oleksandr Shapoval (47) en Rostyslav Yanchyshen (31), solisten van het Nationaal Ballet van Oekraïne, die aan het front in legeruniform stierven. Weer schiet hij vol. ‘De moedigsten sterven het eerst’, zegt hij. Om dan toch iets hoopgevends te tonen.
Een filmpje van de jonge Oekraïense soldaat Oleksandr Budko (28), die beide benen verloor in de oorlog. Na afloop van Ratmansky’s choreografie Giselle (2020, Bolsjoj), afgelopen juli opgevoerd in Californië met gevluchte dansers van The United Ukrainian Ballet, kreeg het publiek een indringende toegift. Het gordijn ging dicht, en weer open, en daar stond Budko, met protheses. ‘Hij danste een weergaloze solo, zonder ooit eerder te hebben gedanst. Drieduizend toeschouwers hielden hun adem in. Het was een van mijn ontroerendste ervaringen ooit.’
Komt het ooit nog goed met de eens zo vruchtbare band tussen de Oekraïense en Russische balletcultuur? Hij aarzelt. ‘Rusland overtreedt alle internationale regels. Die moeten eerst allemaal worden nageleefd. Poetin moet veroordeeld worden voor genocide. Eerst gerechtigheid. Dan pas zullen Bolsjoj en Mariinski weer in het Westen kunnen optreden. Dat kost decennia.’
Voorlopig kan de ontwikkeling van het klassieke ballet best zonder de invloed van deze door de Russische staat gefinancierde vlaggeschepen. Zelf draagt hij zijn steentje bij door bijna non-stop in studio’s of online met dansers te repeteren. Zo veeleisend als hij is, zo complimenteus kan hij ook zijn als het uiteindelijk precies zo muzikaal en emotioneel is als hij het hebben wil. Van pirouette en fouetté tot sprong en plié, hij schaaft eindeloos door aan iedere frasering, houding en spierspanning. Geregeld doet hij het zelf nog voor. ‘Nu een beetje zoals Vaslav Nijinsky het deed. Nee! Ja! En nu zo snel draaien als op kunstijs.’
‘Geef een danser de juiste schoenen en hij zal de wereld veroveren’, wil hij maar zeggen, naar een quote op sociale media bij een tentoonstelling van foto’s uit zijn balletklassiekers. En dan pakt the boy form Kyiv zijn mobiel om een snelle blik te werpen op de luchtalarmapp. Een gewoonte die hij deelt met Oekraïense dansers waar ook ter wereld. ‘Je kijkt altijd even: waar nu?’
Holland Festival: Stravinsky Sprookjes (Firebird en The Fairy’s Kiss) door Het Nationale Ballet en Het Balletorkest, 15 t/m 25 juni in Nationale Opera & Ballet.
Van 11/10 t/m 2/11 keert zijn Don Quichot terug in Nationale Opera & Ballet.
In november toert Ratmansky’s The Fairy’s Kiss door Nederland.
Het boek The boy from Kyiv, Alexei Ratmansky’s life in ballet is verschenen bij de Amerikaanse uitgeverij Farrar, Straus and Giroux.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant