Voor veel mensen is de rechtsstaat een loze belofte. Een ‘aanzienlijke groep burgers’ wordt niet door en tegen de overheid beschermd. Regering en parlement moeten tempo maken om deze misstand aan te pakken.
Deze harde conclusie trekt de Staatscommissie rechtsstaat, die in februari 2023 werd ingesteld naar aanleiding van het toeslagenschandaal en de gebrekkige afhandeling van schade door de Groningse gaswinning. De commissie, onder voorzitterschap van staatsrechtgeleerde Henk Kummeling, presenteerde het rapport maandagmiddag in het Haagse theater Amare.
In de negen leden tellende commissie zat ook advocaat Eva González Perez, die de toeslagenaffaire aanzwengelde. ‘De overheid keerde burgers haar rug toe en misbruikte haar macht’, luidt een van de conclusies. Behalve met experts sprak de commissie met inwoners uit het hele land. Daarnaar verwijst ook de titel van het rapport: De gebroken belofte van de rechtsstaat. Tien verbetervoorstellen met oog voor de burger.
De commissie constateert een kloof tussen de overheid en burgers in kwetsbare posities. De drempels voor toegang tot het recht zijn verhoogd door onvoldoende te investeren in de sociale advocatuur. Daarnaast zijn regelingen moeilijk te doorgronden, procedures te bureaucratisch en is sprake van ‘ondoordringbare schotten’. Burgers worden van het kastje naar de muur gestuurd, waardoor zij moeten ‘dwalen langs loketten’. In plaats van steun te vinden bij de overheid, stuiten zij op ‘een onverschillige en afhoudende houding’ die angst inboezemt.
Dat deze constateringen niet nieuw zijn, beaamt de commissie. Een reeks onderzoeken en officiële commissies stelde de voorbije jaren vast dat veel praktijken bij de overheid niet goed werken. ‘Dit heeft echter niet tot wezenlijke veranderingen geleid. De rechtsstaat is in een staat van verwaarlozing terechtgekomen’, aldus het rapport.
Tot de concrete aanbevelingen behoort de instelling van een Planbureau voor de rechtsstaat. Dit zou jaarlijks moeten rapporteren aan het parlement, waarna een ‘Staat van de rechtsstaat-debat’ moet volgen. Het ‘rechtsstatelijk kompas’ van ambtenaren moet worden versterkt. Uitvoeringsinstanties moeten een ‘rode kaart’ kunnen trekken als beleid of regelgeving onuitvoerbaar is. De regels voor inkomensondersteuning moeten eenvoudiger worden. Tussen de staatsmachten dient een dialoog te komen op basis van een ‘rechtsstaatagenda’.
Het nieuwe kabinet moet van de commissie ongeveer 1,5 miljard euro uittrekken voor haar verbetervoorstellen. In het hoofdlijnenakkoord van PVV, VVD, NSC en BBB is, met name op aandringen van NSC, een uitgebreide paragraaf opgenomen over ‘goed bestuur en een sterke rechtsstaat’. Daarin staat dat het toetsingsverbod in artikel 120 van de Grondwet moet worden geschrapt, om ‘de klassieke bepalingen’ (de grondrechten) toetsbaar te maken.
Ook de commissie doet deze aanbeveling. ‘Afschaffing van het toetsingsverbod draagt bij aan een levendige constitutionele cultuur, waarin staatsmachten elkaar controleren en bij de rechtsstatelijke les houden.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant