Met een leider van de grootste partij die spreekt van een ‘nepparlement’ en een hoofdlijnenakkoord vol juridisch onhaalbare maatregelen is Rondje Rechtspraak, de open dag van de rechtsinstanties in Den Haag, dit jaar actueler dan ooit. ‘Het risico bestaat dat de rechtspraak straks voortdurend ballonnetjes moet doorprikken.’
In de grote zaal van de Hoge Raad in Den Haag steken zo’n vijftig mannen en vrouwen rode en groene papiertjes in de lucht. Rood betekent: veroordeling handhaven. Groen: veroordeling vernietigen. De cassatiezaak die deze zaterdagmiddag wordt nagespeeld draait om de vraag of een klimaatdemonstrant die een Shell-gebouw besmeurde terecht een voorwaardelijke geldboete kreeg opgelegd. De meningen blijken verdeeld onder het publiek, dat bestaat uit bezoekers van het Rondje Rechtstaat, een evenement waarop alle rechtsstatelijke instituties in de Hofstad open dag houden.
Als vicepresident van de Hoge Raad Matthias Borgers uitlegt waarom het demonstratierecht in dit geval niet opwoog tegen de besmeuring, wordt er instemmend geknikt in de zaal – ook door de mensen die een groen papiertje omhoog hadden gehouden.
Zoveel begrip krijgt Borgers niet altijd. Drie jaar geleden was hij nog als rechter betrokken bij de cassatiezaak tegen een man die was veroordeeld wegens groepsbelediging. Dat de Hoge Raad deze veroordeling handhaafde, was volgens de man in kwestie een ‘schandvlek voor de Nederlandse rechtsstaat’. Hij sprak van ‘corruptie’ en kondigde aan zich ‘helemaal niks’ te zullen aantrekken van het vonnis. De naam van die man: Geert Wilders.
Over de auteur
Robert van de Griend is algemeen verslaggever van de Volkskrant en schrijft onder meer over polarisatie en radicalisering.
Met de vorming van het nieuwe kabinet is de Nederlandse rechtsstaat meer dan ooit onder een vergrootglas komen te liggen. In Kamerdebatten, praatprogramma’s en kroeggesprekken rolt het woord ‘rechtsstatelijkheid’ ineens van ieders lippen. Juristen oordeelden de afgelopen weken vernietigend over diverse maatregelen uit het hoofdlijnenakkoord. En dan kent de nieuwe coalitie ook nog een beoogd premier en een invloedrijke partijleider die in het verleden herhaaldelijk hun voeten afveegden aan de rechtsstaat.
Hoe kijken de deelnemers aan het Rondje Rechtsstaat hiernaar? Maken zij zich zorgen?
In het statige pand van de Raad voor de Rechtspraak mogen belangstellenden vandaag op speeddate met een rechtbankmedewerker. Voor Ton Leemker en Kees Kornelissen uit Ridderkerk is het hun tweede stop, net waren ze nog bij het Kabinet van de Koning. Ze vinden het allemaal bijzonder interessant, vertellen ze. ‘Er zitten zoveel kanten aan de rechtsstaat waar we niets vanaf wisten.’
Ja, zegt Leemker, hij ziet dat de rechtsstaat onder druk staat. ‘Doodgeschoten advocaten, zaken die op de plank blijven liggen, dat is natuurlijk heel erg.’ Kornelissen vindt dat het aanzien van de rechtspraak is beschadigd door Geert Wilders, die regelmatig termen als ‘D66-rechter’ en ‘politiek proces’ bezigde. ‘Wilders heeft dat soort ideeën nu zogenaamd allemaal geparkeerd’, schampert Kornelissen. ‘We moeten nog maar zien hoe lang dat zo blijft.’
Vlakbij het hoekje waar bezoekers in toga op de foto mogen, staat Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de rechtspraak. Ook hij loopt niet over van vertrouwen in de nieuwe coalitie. ‘Er staan een aantal maatregelen over migratie en het klimaat in het hoofdlijnenakkoord waarvan de juridische haalbaarheid twijfelachtig is’, zegt Naves. ‘Het risico bestaat dat de rechtspraak straks voortdurend ballonnetjes moet doorprikken, en dat het kabinet dan telkens zegt: ‘Wij wilden wel, maar de rechter lag dwars.’
Het hoofdlijnenakkoord bevat eveneens passages waar rechtsstatelijke instituties hoop uit kunnen putten. De coalitiepartijen zeggen die instituties te willen ‘versterken’. Zo komt er een Constitutioneel Hof dat wetten aan de Grondwet kan toetsen en worden er hervormingen doorgevoerd om een nieuwe toeslagenaffaire te voorkomen.
Toch is waakzaamheid geboden, vindt privacy-jurist Silvain uit Utrecht, die zojuist een lezing over gezichtsherkenning heeft bijgewoond bij de Autoriteit Persoonsgegevens en om privacyredenen zijn achternaam onvermeld laat. Hij kijkt vooral met argusogen naar premier Dick Schoof. Als Nationaal Coördinator Terrorisme en Veiligheid was Schoof er verantwoordelijk voor dat moskeeën werden bespioneerd en burgers online werden gevolgd via nepaccounts, wat in beide gevallen wettelijk niet mocht. ‘Dat verleden draagt hij toch met zich mee’, zegt Silvain. ‘Ik vrees dat er daardoor een moment kan komen waarop hij de belangen van de opsporingsdiensten boven die van burgers stelt.’
Ook onderdeel van het Rondje Rechtsstaat: de Tweede Kamer. Of zoals Geert Wilders die ooit noemde: het ‘nepparlement’. Daar gaven de coalitiepartijen de afgelopen maanden een geheel eigen invulling aan het begrip rechtsstatelijkheid door te eisen dat de Spreidingswet niet meer zou worden behandeld door de senaat en dat de Transgenderwet van tafel zou verdwijnen voordat minister voor Rechtsbescherming Frank Weerwind zich erover kon uitspreken. ‘Zeer onbevredigend’, vond Weerwind dat.
Anderhalve kilometer verderop, in de Eerste Kamer, willen de coalitiefracties een meerderheid gaan vormen met Forum voor Democratie. Dat maakten ze bekend in dezelfde week waarin FvD-Kamerlid Gideon van Meijeren voor de rechter stond omdat hij zou hebben opgeroepen tot geweld tegen de overheid.
Een tentoonstelling in de senaat leert deze zaterdag dat Johan Thorbecke het instituut in 1848 bestempelde als ‘zonder grond en zonder doel’. De PVV en Forum voor Democratie denken daar nog steeds zo over, zij zouden de Eerste Kamer het liefst afschaffen.
Een ‘boeiende discussie’, noemt Matthijs Eskes dat. Hij werkt hier al tien jaar op de afdeling communicatie en protocol . ‘Als de Tweede Kamer goed functioneert, kan de senaat achterover leunen,’ zegt hij. ‘Sommige politieke partijen gaan dan pleiten voor afschaffing. Maar als het in het parlement niet lekker loopt, wordt de functie van de Eerste Kamer ineens goed duidelijk, want die moet zich er dan wel tegenaan bemoeien.’
Wat hij verwacht voor de komende jaren? Eskes blijft diplomatiek en zegt: ‘Het belooft een interessante tijd te worden.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant