Niet eerder werden er in Nederland zo veel drugslabs ontmanteld als vorig jaar. Voor de Engelse drugsonderzoeker Steve Rolles is het opnieuw een aanwijzing dat het drugsbeleid radicaal op de schop moet. ‘Waarom laten we de handel in gevaarlijke drugs over aan gangsters? Dat is eigenlijk gestoord.’
Steve Rolles is nauwelijks verbaasd als hij hoort dat Nederland een nieuw record heeft gevestigd – een dubieus record, welteverstaan. Onlangs werd bekend dat Nederlandse agenten in 2023 een enorme hoeveelheid drugslabs hebben ontmanteld: 151 productielocaties voor cocaïne, heroïne of synthetische drugs, maar liefst 44 procent meer dan het jaar ervoor. Hoe dat kan? Simpel. De vraag naar drugs neemt volgens de politie wereldwijd toe.
Voor Rolles (53) kan het niet duidelijker zijn: een streng drugsbeleid werkt niet. ‘Waarom laten we de handel in gevaarlijke drugs over aan gangsters? Dat is eigenlijk gestoord.’
Over de auteur
Abel Bormans is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincie Zuid-Holland.
Rolles is al 25 jaar onderzoeker bij de Transform Drug Policy Foundation. Deze Britse non-profitorganisatie pleit voor een radicaal ander drugsbeleid. Volgens Rolles moeten drugs als xtc, speed en zelfs cocaïne worden gereguleerd. Dat betekent: legaliseren, maar onder (strenge) voorwaarden.
Rolles, die een van de hoofdsprekers was op de internationale drugsconferentie afgelopen januari in Amsterdam, denkt dat het een kwestie van tijd is. ‘Tien jaar geleden was het roken van een joint in vrijwel alle landen ter wereld nog verboden’, legt hij uit. ‘Nu kan dat in landen als Uruguay, Mexico, in grote delen van de Verenigde Staten, Zuid-Afrika, Thailand, Canada, Malta, Luxemburg, Duitsland, Tsjechië en Zwitserland. Landen als Denemarken, Spanje en Italië volgen ook spoedig. En Nederland experimenteert eindelijk met de gelegaliseerde productie van cannabis.’
Vermoedelijk blijft het daar in Nederland voorlopig ook bij. De politieke wind staat ongunstig voor verdere drugslegalisering. ‘Het blijft verboden drugs te bezitten, verkopen of produceren’, reageerde het aanstaande Nederlandse kabinet (PVV, VVD, BBB, NSC) in het hoofdlijnenakkoord op de discussie.
Belangrijke internationale spelers zoals Amnesty International, een van de grootste mensenrechtenorganisaties ter wereld, en de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten van de Verenigde Naties pleiten inmiddels wél voor regulering. ‘Internationaal gezien wordt het nadenken over een realistischer drugsbeleid steeds meer mainstream’, aldus Rolles.
Maar hoe zou zo’n ‘realistisch drugsbeleid’ er dan in de praktijk uit moeten zien?
Rolles is co-auteur van het boek How to regulate stimulants, een handleiding voor de regulering van drugs zoals cocaïne, speed en xtc. ‘Regulering betekent niet: ongelimiteerde verkoop door commerciële partijen’, zegt Rolles. ‘Voorzichtigheid is geboden. Voor elke drug moet in elk land worden nagegaan welke vorm van regulering het geschiktst is.’
Als het aan Rolles ligt, zou cocaïne – uit rioolmetingen blijkt dat alleen al in Rotterdam 70 duizend lijntjes per dag worden gesnoven – in de toekomst te koop moeten zijn in speciale staatsapotheken: uitsluitend in beperkte hoeveelheden, in sobere verpakkingen en met gebruiksaanwijzingen. Experimenten met minder potente cocaïne moeten uitwijzen of dat ook een optie is.
Volgens Rolles is drugsregulering geen wondermiddel waarmee alle problemen in één klap voorbij zijn. ‘Maar dat het tijd is voor een alternatief op de war on drugs, dat lijkt me duidelijk.’
Ja? De burgemeesters van Rotterdam en Antwerpen, Ahmed Aboutaleb en Bart De Wever, zeggen: begin eerst eens aan die war on drugs. Effectieve handhaving en strenge controles in de havens, waar veel illegale drugs worden binnengesmokkeld, gebeuren volgens hen pas sinds kort.
‘Ze zullen er nooit in slagen om de drugshandel de kop in te drukken. Laat me een voorbeeld geven. Een paar jaar geleden vonden de grootste drugsarrestaties ooit plaats. Politiediensten in onder meer Frankrijk en Nederland wisten cryptofoonaanbieder EncroChat te hacken. Daarmee hadden ze inzage in een enorme hoeveelheid crimineel berichtenverkeer. Het leidde tot de arrestatie van meer dan 6.000 criminelen en de inbeslagname van ruim 270 duizend kilo drugs en bijna één miljard euro aan criminele tegoeden.
‘Fantastisch politiewerk, echt geweldig. Een heel drugsnetwerk werd blootgelegd. Maar wat leverde het op? Vrijwel niets. Nieuwe drugsbazen stonden op, de drugsinfrastructuur werd simpelweg opnieuw opgetuigd.’
Willem Woelders, de portefeuillehouder drugs van de Nationale Politie, gaf toe dat zulke grote arrestaties kunnen leiden tot ontwrichtingen. Als nieuwe spelers hun plek opeisen, kan dat een geweldsgolf inluiden. En als onervaren criminelen ineens drugs gaan produceren en zich dus bezighouden met gevaarlijke chemische processen, kan dat leiden tot meer ontploffingen in drugslabs.
‘Exact. In Europa zijn er miljoenen mensen die illegale drugs willen gebruiken. Georganiseerde criminele groeperingen zullen altijd manieren vinden om hen te voorzien. Sluit je één route af, dan opent een andere. Met alle consequenties van dien.
‘Drugs worden zelfs de strengst beveiligde gevangenissen binnengesmokkeld. Dus dat die burgemeesters denken dat ze de Europese grenzen kunnen beschermen tegen drugsinvoer is – het spijt me – lachwekkend.
‘Drugshandelaren zijn eindeloos flexibel. Als het niet via containers de havens binnenkomt, zullen ze drugs binnen de grenzen produceren, zoals in Nederland met mdma en methamfetamine gebeurt. Of ze gebruiken privéboten, bouwen tunnels of sturen drones om drugs alsnog in te voeren.’
In landen als Spanje, India, Syrië en de Verenigde Staten worden drones inderdaad ingezet om drugs over de grenzen te smokkelen.
De Antwerpse burgemeester De Wever zei: ‘Honderdduizenden families lijden al zwaar onder legale drugs zoals alcohol en nicotine. Het is compleet immoreel om zwaardere drugs aan die lijst toe te voegen.’
‘Je voegt ze niet toe – drugs stáán al op die lijst. Het gebruik van drugs zoals cocaïne neemt al jaren toe, ondanks al die maatregelen. Je zou kunnen beweren: als we dat niet hadden gedaan, was het nog veel erger geweest. Stel dat dit waar is – en ik vraag me het ten zeerste af – dan is de tol daarvan immens geweest.
‘Nederland heeft de zaak Ridouan T. hevig beleefd. Maar het kan nog veel erger. De war on drugs eist in Mexico elk jaar tienduizend doden. Tienduizend! Landen zoals Ecuador en Guinee-Bissau worden compleet verscheurd door drugsoorlogen. Is dat het waard?’
Door legalisering neemt de criminaliteit af. Daar staat tegenover dat het drugsgebruik waarschijnlijk toeneemt. In sommige Amerikaanse staten waar cannabis nu legaal is, wordt er 10 tot 20 procent meer geblowd.
‘Onderzoeken leveren een gevarieerd beeld op, maar in sommige staten is dat inderdaad het geval. In Canada is het gebruik door volwassenen boven de 25 ook toegenomen. Maar het gebruik door tieners is afgenomen. Middelbare scholieren komen nu zelfs minder makkelijk aan wiet dan vóór de legalisering. En die doelgroep is het belangrijkst, want als je vroeg begint, is de kans veel groter dat je een probleemgebruiker wordt.’
Het is voorstelbaar dat er een kleine groep mensen is die geen drugs wil gebruiken omdat het verboden is. Zij zullen het misschien wél doen als het legaal wordt.
‘Die kleine groep zal waarschijnlijk verstandig met drugs omgaan. Maar je vergeet dat er ook mensen zijn die zich juist aangetrokken voelen tot drugs omdát ze illegaal zijn. Het psychologische verbodenvruchteffect. Ze willen door het gebruik van illegale drugs laten zien hoe rebels ze zijn.
‘Het scoren bij een dealer is een cruciaal onderdeel van de spannende ervaring. Daarom is het belangrijk om drugs juist níet cool te maken. Als je het in een uiterst sobere verpakking koopt van een gelicentieerd verkooppunt of in de staatsapotheek, maak je het juist saai. Dat staat mijlenver af van de gangster chic (het romantiseren van de misdaadwereld, red.) van Scarface, Pablo Escobar, Miami Vice en al die andere onzin.’
Enkele jaren geleden toonde een onderzoek in de Verenigde Staten aan dat het problematische alcoholgebruik vier keer zo groot is als het problematische gebruik van alle andere drugs bij elkaar. Dat komt toch doordat alcohol legaal is?
‘De voornaamste reden dat alcohol populairder is dan andere drugs is omdat mensen gek zijn op alcohol. Ze vinden het heerlijk om bezopen te zijn. Bovendien drink je het, waardoor de drempel voor gebruik veel lager ligt dan bij andere drugs. En alcohol zit diepgeworteld in veel culturen.
‘Maar het is geen eerlijke vergelijking. Alcohol geldt als voorbeeld hoe men níet moet reguleren. Biermerken sponsoren tal van sportevenementen, ook autoraces. Zo kun je alcohol dus associëren met rijden op hoge snelheid, dat is toch krankzinnig? Kinderen hebben posters van hun voetbalteams met biermerken op het shirt, waarmee je eigenlijk alcohol aanprijst bij kinderen.
‘Er moeten strengere eisen worden gesteld aan reclames voor alcohol: belastingen verhogen, het aantal verkooppunten verkleinen en gezondheidswaarschuwingen groter op de verpakking zetten. Nu heb je daarvoor een vergrootglas nodig.
‘Alcohol zou meer moeten worden benaderd als roken. Het tabaksgebruik neemt al decennialang af, omdat er strengere regels zijn gekomen voor de marketing en verkoop. En daardoor is het minder normaal geworden.’
Wat zou volgens u een verstandige prijs zijn voor een gram cocaïne van staatswege?
‘Mark Haden, een wetenschapper die veel onderzoek heeft gedaan naar publieke gezondheid, denkt aan tachtig procent van de huidige prijs. Dat zou in Nederland zo’n 40 euro voor een gram betekenen. Daarmee kun je concurreren met de illegale markt. En als dat aanvankelijk onvoldoende werkt, verlaag je langzaam de prijs tot dat wel lukt.
‘Uit onderzoek van de Global Drugs Survey blijkt overigens dat een meerderheid van de gebruikers zelfs bereid is om 25 procent meer te betalen voor ethische cocaïne. Je zou ook kunnen beginnen met een pilot onder een kleine groep om te onderzoeken of een landelijke registratie, een cocaïnepas, werkt. Daarmee kun je toeristen buiten de deur houden.’
Nederland heeft dat ooit geprobeerd met de wietpas. Die mislukte faliekant: de illegale handel stak meteen weer de kop op.
‘Dat kwam ook doordat cannabis in Nederland al onderdeel was van de drugscultuur. Als je metéén begint met een pas, zou het kunnen werken. Maar goed: overheden moeten bereid zijn om te experimenteren. En als iets niet functioneert, moeten ze zo eerlijk zijn om het terug te draaien.’
Kunnen drugs wel weer zo makkelijk verboden worden als het niet blijkt te werken? Of komen de drugsdealers dan gewoon weer terug en hebben ze zelfs een groter klantenbestand? Kijk naar wat er in Thailand met cannabis gaande is.
‘Daar is het inderdaad misgegaan. In Thailand werd cannabis in theorie alleen van de verboden lijst gehaald voor medische doeleinden. Maar plotseling doken in Bangkok en elders overal ongereguleerde cannabisshops op waar je wiet kon kopen. Nu wil de overheid het weer verbieden. Maar wat gaat er nu met die shops gebeuren? Dat is afwachten.
‘Daarom is het ook zo belangrijk om regulering op een verantwoorde wijze in te voeren. Je moet er goed over nadenken, en de gemeenschap meenemen. In de Verenigde Staten lukt dat uitstekend. In de staten waar cannabis is gelegaliseerd, is de steun voor cannabislegalisering ook toegenomen.’
Wat moet de overheid doen met het geld dat legalisering oplevert?
‘Het grote voordeel is dat het geld niet in de zakken van Al Capone of Ridouan T. belandt, maar in de staatskas. Dat kan onder meer worden besteed aan goede voorlichtingscampagnes.’
Onderzoeken tonen aan dat landelijke bewustwordingscampagnes vooral mensen bereiken, ook kinderen en jongeren, die geen drugs gebruiken. Dat kan de interesse aanwakkeren en leiden tot normalisering van drugsgebruik.
‘Daarom moeten de campagnes ook gericht zijn op specifieke groepen. Bijvoorbeeld: alleen nachtclubbezoekers informeren. Er is veel onderzoek gedaan naar voorlichting, wetenschappers weten hoe ze effectief verschillende groepen kunnen bereiken.’
Hoort bij verantwoord handelen ook dat drugs stapsgewijs worden gelegaliseerd?
‘Natuurlijk. Begin eens met minder gevaarlijke drugs zoals xtc of de hallucinogene paddodruppels, die momenteel populair zijn onder jongvolwassenen. Je wilt mensen die toch wel drugs gebruiken, verleiden om de minst schadelijke variant te kiezen. Liever af en toe paddodruppels of xtc dan een cocaïne- of alcoholverslaving. De evenwichtsoefening is bij regulering continu: kunnen concurreren met de illegale markt, maar het riskante drugsgebruik op een zo laag mogelijk niveau houden.’
In Nederland adviseert de Staatscommissie MDMA nu tegen regulering van xtc. De reden: zeker 90 procent van de productie is voor het buitenland bestemd. Regulering leidt dan niet tot grote inkrimping van de illegale markt – en daarmee ook niet tot verdwijning van mdma-gerelateerde problemen, zoals criminaliteit en milieuvervuiling.
‘Drugsmarkten zijn inderdaad internationaal – maar de belangrijke beslissingen worden nationaal genomen. Uruguay was in 2013 het eerste land dat cannabis legaliseerde, en zette daarmee een domino-effect in beweging. Daardoor leven nu wereldwijd een half miljard mensen in een land waar cannabis legaal is.
‘Als regulering van mdma het uiteindelijke doel is, zal één land de eerste stap moeten zetten. Nederland is als grote xtc-speler het aangewezen land daarvoor.’
Gaan drugshandelaren na legalisering niet gewoon andere illegale activiteiten ontplooien?
‘Ze zullen waarschijnlijk niet allemaal bloemist of McDonald’s-medewerker worden, nee. Een aantal doorgewinterde criminelen zal misschien in de mensensmokkel of cybercriminaliteit gaan. Maar zo lucratief als de illegale drugsmarkt, die wereldwijd wordt geschat op zo’n 500 miljard euro per jaar, zal het niet worden. En, erg belangrijk: wie nu reguleert, voorkomt dat de volgende generatie wordt gerekruteerd voor de georganiseerde misdaad.’
In Nederland zal meer drugsregulering vermoedelijk nog even op zich laten wachten. De aanstaande rechtse regeringspartijen staan allesbehalve te springen.
‘Drugsregulering past eigenlijk uitstekend binnen het rechtse denken. Rechtse partijen houden van law and order; van controle. De slogan van de Brexit was niet voor niets: take back control. Een drugsverbod geeft de regie juist uit handen. Die komt terecht bij de mensen van wie je dat juist niet wilt: gewapende gangsters, die zo machtig zijn geworden dat ze hele samenlevingen ontwrichten.
‘Maar goed, misschien is dit in Nederland nog niet het moment. In dat geval zal het aankomende kabinet het drugsdebat slechts voor zich uit schuiven. Ik ben ervan overtuigd dat er een internationale golf van drugsregulering gaande is – en die golf is niet meer te stoppen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant