De Zwitserse krant Le Temps had woensdag een geniale cartoon van Patrick Chappatte. Daarop zie je de Franse president Macron met twee D-Day-veteranen op een podium op het strand in Normandië. Naast hen liggen oorlogsgraven. Boven het podium hangt een spandoek: „D-Day 80 jaar”. Macron houdt een toespraak, met zijn rug naar de zee. Daardoor ziet hij niet dat er achter hem een gigantische, gehelmde en in zwart gehulde magere Hein uit de golven komt, naar het strand toe, met een zwarte vlag waarop staat: ‘Oorlog in Europa’.
Hiermee vangt Chappatte eigenlijk alles wat er nu in Europa speelt: de D-Day-herdenkingen en de voorspelde ruk naar rechts bij de Europese verkiezingen deze week, en de slagschaduw van de oorlog die werkelijk overal overheen hangt. Krijgt juist dit pacifistische continent een oorlog over zich heen?
De geallieerde landing in 1944 leidde tot de Pax Americana, die de Europese veiligheid garandeerde en de Europese integratie vanaf de jaren vijftig faciliteerde. Daardoor konden Europeanen, die elkaar in twee wereldoorlogen op industriële schaal hadden uitgemoord, in de luwte hun wonden likken, hun verzorgingsstaten opbouwen, en proberen betere mensen te worden. De Europese focus kwam te liggen op de interne markt, de harmonisatie van normen, de euro, Europees transport- en milieubeleid, Erasmusprogramma’s, enzovoort. Europeanen gomden grenzen uit en sneden in defensiebudgetten omdat er toch geen oorlog meer kwam. Ze focusten vooral op elkaar. En op interne, Europese processen. Europa was maakbaar – eindelijk. Het debat ging over het soort Europa dat er moest komen. Maar door die focus op die bouwplaat waar je mee kon doen wat je wilde, misten Europeanen signalen dat andere landen deze openheid en global standards helemaal niet wilden, een ressentiment dat steeds sterker ging broeien – in het rancuneuze Rusland, in het eerzuchtige, ambitieuze China en zelfs in Amerika. Nu bestookt hun keiharde machtspolitiek Europa, in de vorm van de Russische oorlog in Oekraïne (tegen Europese waarden gericht), Chinees economisch bullyen en een Amerikaanse koerswending richting Zuidoost-Azië.
Dit is, voor Europa, een kantelmoment. Het roer moet om. Anders kan die magere Hein van Chappatte, die het strand al bijna opkomt, grote schade aanrichten – precies op het moment waarop de laatste geallieerde soldaten, ofwel diegenen die nog wél weten wat oorlog is, de laatste adem uitblazen.
Dit verandert Europa. We gaan van markt naar macht. Alles draaide om interne processen, openheid en toenadering. Nu komt het accent op demarcatie te liggen. Op afbakening. We praten over defensie, veiligheid, strategische autonomie – politieke begrippen bij uitstek. President Poetin dreigde deze week met het opblazen van westerse infrastructuur. Daarom „bouwen we geen bruggen meer, maar loopgraven,” schrijft Pierre Haroche, docent aan Queen Mary University in Londen, in zijn boek Dans la forge du monde: Comment le choc des puissances façonne l’Europe. In plaats van zelf creatief te doen aan Europese tekentafels, stemmen we Europees beleid af op het gedrag van assertieve of aggressieve grootmachten: „Europa wordt niet meer opgebouwd door Europeanen, maar gesmeed door de buitenwereld.”
Nu de boze buitenwereld zo zwaar weegt, is het geen wonder dat de Europese verkiezingen niet over mondiale klimaatdoelen gaan, zoals in 2019, maar over onze plek in de wereld en daarmee identiteit. Wie zijn we, wat onderscheidt ons van anderen, wat is het dat we moeten verdedigen? Het nieuwe Europa gaat niet alleen meer over het neerhalen van binnengrenzen, maar ook om het optrekken van grenzen met de buitenwereld. We gaan, stelt Haroche, van kosmopolitisme naar civilisationisme. Waarbij de Franse president Macron staat voor Europa als humanistische beschaving, en zijn Hongaarse collega Orbán voor Europa als christelijke beschaving. De verkiezingen gaan om het gevecht tussen die twee stromingen. Extreemrechts gooit zich daar met zijn volle gewicht in. De Oostenrijkse president Alexander Van der Bellen zei het zo: „Zondag beslissen we in wat voor Europa we gaan leven.”
Europaredacteuren praten je bij iedere week bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC