De borstcamera wordt steeds vaker als oplossing voor een agressievere samenleving omarmd. Tegelijk is het niet helemaal duidelijk welk probleem ze eigenlijk moeten oplossen.
Om de paar honderd meter stopt Floris Hoefakker (29) de groene terreinwagen van Staatsbosbeheer, pakt zijn verrekijker en scant het gebied. ‘Even kijken wat die auto daar doet.’ De buitengewoon opsporingsambtenaar (boa) manoeuvreert zich met de tweezitter behendig over hobbelige bospaden in de omgeving van Breda.
Hoefakker controleert een natuurgebied van zo’n 11 duizend hectare. ‘Elk gebied heeft zijn hoekjes waar het wat onveiliger is.’ Zo stuit de boswachter geregeld op stropers, verwarde personen en drugslozingen. Hij is meestal alleen op pad, ook als het donker is. ‘Ik sta wel in contact met de politie, maar het kan soms lang duren voordat die me kan bereiken.’
De boswachter draagt om zijn middel een leren riem met handboeien, pepperspray en een wapenstok. Sinds anderhalf jaar heeft hij nog een instrument om zijn werk te doen: de bodycam. ‘De bodycam werkt als een soort derde oog en geeft me een veilig gevoel.’
De groene boa werkte mee aan de pilot van Staatsbosbeheer omdat boswachters steeds vaker met agressief gedrag te maken krijgen. ‘Als ik die camera aanzet, zie ik een verandering in gedrag.’ Alleen al het dragen, zonder de camera aan te zetten, heeft een preventieve werking, blijkt uit onderzoek van Staatsbosbeheer.
Maar de bodycam is sinds kort niet meer enkel een middel voor handhavingsinstanties. Ook supermarktketen Dirk gebruikt de camera inmiddels. Dit tot zorg van onder meer de Autoriteit Persoonsgegevens, vanwege privacyschending van klanten. Weegt het veilige gevoel van de dragers op tegen de privacyzorgen? En welk probleem wordt eigenlijk opgelost met de bodycam?
De bodycam deed in 2008 zijn intrede in Nederland bij de politie. Door de positieve ervaringen bij handhavers is de borstcamera nu steeds populairder bij andere organisaties. Inmiddels lopen er pilots bij onder meer de NS, zorginstellingen, maaltijdbezorgers en supermarkten.
Caroline Koetsenruijter, agressie- en conflictexpert, kan de beweegredenen van de NS en ‘sommige zorginstellingen’ begrijpen. ‘Zij laten duidelijk zien wat voor geweldsincidenten zij tegenkomen en in welke mate.’ Zo monitort de NS geweldsincidenten al langer en zien ze daarvan een toename, zegt Koetsenruijter. ‘Ook het ziekenhuis Máxima MC in Eindhoven heeft kunnen aantonen dat zorgmedewerkers door het dragen van de bodycam meer de-escalerend optreden.’
Koetsenruijter is echter kritisch over de inzet in supermarkten. Volgens haar heeft de helft van de werkgevers geen tot weinig beleid voor de omgang met agressie op de werkvloer. En hebben supermarktmedewerkers vaak geen goede training gekregen in de-escalerend handelen. Zo moesten tijdens de pandemie ook jonge medewerkers handhavingsmaatregelen uitvoeren, zoals klanten wijzen op de anderhalve meter afstand.
Sander Flight, adviseur-cameratoezicht en verantwoordelijk voor onderzoeken naar de effecten van de bodycam bij de politie, onderschrijft dat de bodycam geen wondermiddel is. ‘De bodycam werkt bewezen de-escalerend, maar nooit op zichzelf. Het is een instrument dat afhankelijk van het gedrag van de drager effectief is of juist niet. Zo bepalen de toon en woordkeuze van de drager of een situatie uit de hand loopt of wordt geneutraliseerd.’
Het gebruik van de camera kan bovendien een belangrijk grondrecht in gevaar brengen: het recht op privacy. Aleid Wolfsen, voorzitter van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP): ‘Als je mensen direct filmt, kan dat heftig zijn. Wij zijn scherper geworden omdat we zien dat het gebruik van de bodycam een gewoonte wordt.’
Wolfsen vindt het ‘heel makkelijk’ overal camera’s op te hangen, maar ‘die rechtmatig gebruiken is een tweede’. ‘Bij toezichthouders is het inzetten van een bodycam te rechtvaardigen, omdat zij dagelijks met veiligheidskwesties te maken hebben.’ Zoals het aanhouden en beboeten van burgers. ‘Zij worden goed getraind en van hen mogen we verantwoordelijk gebruik verwachten.’ De voorzitter plaatst echter vraagtekens bij de bekwaamheid van ‘gewone’ burgers.
Dirk gebruikt de bodycam inmiddels in veertig filialen, omdat het een ‘toename zag in het aantal geweldsincidenten richting medewerkers’, stelt een woordvoerder. Cijfers die dit ondersteunen kan de supermarktketen niet geven. Het bedrijf zegt niet alle werknemers uit te rusten met een camera, maar alleen enkele leidinggevenden die een ‘speciale training’ hebben gehad. De camera’s zijn uitgerust met een scherm aan de kant van de lens, waardoor bezoekers hun eigen gedrag direct terugzien. De supermarkt stelt dat dit de-escalerend werkt.
‘De AP heeft al contact met Dirk’, zegt Wolfsen. ‘Dirk moet kunnen aantonen dat deze stap noodzakelijk is voor de veiligheid. Anders kunnen we boetes opleggen.’ De privacywaakhond heeft dit jaar nog geen boetes opgelegd aan bedrijven die de bodycam verkeerd hanteerden.
Volgens Marc Schuilenburg, hoogleraar digitale surveillance aan de Erasmus Universiteit, ligt de nadruk te veel op het veiligheidsvraagstuk. ‘Dat is bij handhavers begrijpelijk, voor hen is veiligheid de belangrijkste publieke waarde.’ Maar hij vindt de bredere uitrolling van de camera gevaarlijk. ‘Privacy en transparantie komen erdoor in het gedrang.’ Hoe weet je bijvoorbeeld of een camera uit staat en wie garandeert dat de beelden veilig worden bewaard?
Schuilenburg plaatst de toename van bodycams in een bredere maatschappelijke trend om ‘onszelf en elkaar constant te bekijken en de maat nemen’. Met behulp van smartwatches en dashboardcamera’s van auto’s bijvoorbeeld, of videodeurbellen.
Het zou beter zijn goed te kijken naar de oorzaak van agressie, aldus Schuilenburg. Zo heeft de intrede van zelfscankassa’s het aantal geweldsincidenten doen stijgen. ‘De bodycam wordt als quick fix gebruikt voor een probleem dat de supermarkten deels zelf hebben veroorzaakt.’ Volgens Schuilenburg wordt menselijk toezicht in toenemende mate vervangen door technologie, maar is het de vraag of dat werkt.
Koetsenruijter vindt dat werkgevers daarom eerst goed naar de eigen dienstverlening moeten kijken. ‘Ik praat agressie nooit goed, maar je moet wel weten waardoor die ontstaat voordat je aan een bodycam begint. Die camera lost slechte sociale vaardigheden van werknemers en lange wachttijden bijvoorbeeld niet op.’
Op het kantoor van Staatsbosbeheer in Breda gaan ze in elk geval secuur om met de beelden, aldus Hoefakker. Aan het einde van een dienst uploadt hij de beelden naar een centrale server. ‘Daar blijven ze in principe vijf dagen beschikbaar. Als ik de beelden wil zien, moet ik een verzoek indienen.’
Dat Hoefakker ook zonder de camera kan, blijkt als hij vrijdagavond in het Brabantse rietmoeras twee stropers staande houdt. ‘Ze hadden een stuk of tien levende vissen in een boodschappentas gevangen.’ Ze weigerden hun legitimatie te laten zien, maar Hoefakker kon ze door terug te vallen op zijn de-escalatietraining toch laten meewerken, waardoor de camera niet nodig was. ‘Uiteindelijk maakt de toon de muziek.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant