In de vijftig jaar tussen het voor Oranje legendarische WK van 1974 in West-Duitsland en het EK in Duitsland is het voetbal totaal veranderd. In deel I van een serie: van een wit naar een divers Nederlands elftal.
Sommige mensen zeggen, als de diversiteit van het Nederlands elftal ter sprake komt: kijk niet naar kleur. Iedereen is gelijk. Of, zoals aanvoerder Virgil van Dijk zegt na de interland tegen Canada donderdag: ‘Het gaat niet om kleur, maar om kwaliteit. Wij spelen met trots en eer in het Nederlands elftal. Wij strijden voor Nederland en dat zal zo blijven.’
Maar het gebeurt wel, kijken naar kleur. ‘Mensen hebben onbewust beelden bij kleur’, zegt Jacco van Sterkenburg, hoogleraar voetbal en racisme aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. ‘Zwart is in de media vaak synoniem voor snel, wit voor leidend. Je kunt zeggen als onderzoeker: dat laten we helemaal los, maar dan kun je ook geen mechanismen meer onderzoeken. Bijvoorbeeld waarom veel minder mensen van kleur doordringen tot bestuurslagen. Als een bestuur helemaal wit is, is de conclusie snel dat ze dan wel betere bestuursleden zijn. Maar dat is te makkelijk.’
Het Nederlands elftal dat vijftig jaar geleden met Totaalvoetbal de wereld veroverde, bijna althans, was een selectie van witte spelers. Geen getrouwe afspiegeling van de samenleving, want die was al veel diverser. In de huidige selectie voor het EK hebben veertien van de 26 spelers wortels in of banden met Suriname of de Antillen, Togo, Ivoorkust, Ghana en de Molukken. Het elftal weerspiegelt enigszins de veranderde samenleving. Van Dijk: ‘Je kunt ons elftal niet meer vergelijken met vroeger. Ik heb een kleurtje en ben geboren in Nederland.’
De achtergrond van voetballers is ook veel diverser dan vroeger. Jeremie Frimpong emigreerde op zijn 7de naar Engeland en laat zich het liefst interviewen in het Engels. Memphis Depay heeft de omtrek van Ghana op zijn lijf getatoeëerd, het land van zijn vader. Hij bezoekt Ghana geregeld, onder meer voor projecten met dove en blinde kinderen.
De hele voorhoede tegen Canada (4-0) had donderdag Ghanese wortels, met Jeremie Frimpong, Memphis Depay en Brian Brobbey. Depay: ‘Dat is leuk. We kijken daar niet per se naar, maar in de warming-up was het wel even: hé.’
Over de auteur
Willem Vissers is ruim 25 jaar voetbalverslaggever voor de Volkskrant. Hij versloeg acht WK’s. In 2022 is hij uitgeroepen tot sportjournalist van het jaar.
Met een kwinkslag: ‘De jongens moeten wel even terug naar hun roots. Brobbey is volgens mij nog niet één keer geweest. Ik heb ze uitgenodigd. En dat terwijl ik half-Ghanees ben, terwijl zij twee Ghanese ouders hebben.’
Frimpong en Depay, die op X ladingen kritiek kreeg vanwege een opvallende haarband, deden een dansje na de 1-0. ‘Een traditioneel dansje van de Ashanti’, aldus Depay. ‘Het was spontaan. Jeremie schrok even, maar hij kende het ook.’ Van Dijk: ‘Zo’n dansje hoort bij hun. Dat wil niet zeggen dat ze niet alles zullen doen voor Nederland.’
De hedendaagse voetballer is een wereldburger. Onderzoekers spreken van ‘superdiversity’, ploegen met een zeer divers karakter. Maar hoe werkt dat dan, in een land dat opschuift naar rechts, met zijn weerslag in de verkiezingen en de samenstelling van de regering? ‘Voetbal is divers op het veld, maar in al het andere niet’, aldus Van Sterkenburg. ‘De verandering van samenstelling van publiek, bestuur of onder coaches is mondjesmaat, minder snel dan op het veld.’
De KNVB is voorloper, mede omdat de bond een beleid van diversiteit uitdraagt. Michael Reiziger is coach van Jong Oranje en voor het EK opgenomen in de staf van Ronald Koeman. Nigel de Jong is technisch directeur, Clarence Seedorf benoemd in de rvc. Van Sterkenburg: ‘Ik hoor vaak dat zo’n ontwikkeling naar meer diversiteit vanzelf gaat, maar dat is niet zo. Je ziet veranderingen nog niet erg terug bij clubs en bestuurslagen.’
Op het veld is de diversiteit veel groter, ook op het EK met kleurrijke landenploegen, als gevolg van migratie en de sportwet dat talent bovendrijft. Menig burger heeft moeite om die verhoudingen te accepteren. In Duitsland ontstond deze week ophef over een enquête van de omroep WDR, waaruit bleek dat een op de vijf respondenten liever een nationale ploeg met minder spelers van kleur ziet.
Dergelijke geluiden vloeien ook voort uit onderzoek in Nederland, al is daar geen openbare enquête gehouden. Van Dijk, over de Duitse enquête: ‘Ik vind het heel gek dat het zo kan, zo’n onderzoek, in deze tijd. Je kunt geen oordelen baseren op huidskleur. Dat hoort niet. Eerlijk gezegd vind ik het schandalig, zo’n enquête.’
Van Sterkenburg doet onderzoek in focusgroepen, vaak studenten. De uitkomsten zijn herkenbaar, voor wie het Duitse bericht van deze week las. ‘In de beleving van sommige jonge mensen hoort diversiteit bij het Nederlands elftal, als de ploeg maar niet te divers wordt. Dan zeggen ze: ik vind diversiteit goed, maar ik zou me er niet meer mee identificeren als er alleen maar spelers van etnische minderheden in de ploeg zitten. Ik zou het fijn vinden als er ook witte spelers bij zijn.
‘Dat geldt vooral voor ondervraagde witte jongeren. Anderen vinden diversiteit juist wel goed. Je zou denken dat mensen diversiteit steeds meer accepteren, en minder vaak stereotypen en vooroordelen gebruiken. Dat gebeurt niet. Dat zou te maken kunnen hebben met het politieke klimaat. Zo van: oh ja, nu mogen we zeggen wat we denken.
‘Het bredere vertoog in de samenleving over etnische diversiteit is terug te vinden in hoe de kijkers spelers en diversiteit zien. Mensen lijken zich steeds explicieter te durven uitdrukken, terwijl er geen wetenschappelijk bewijs is. Sterker nog: Virgil van Dijk bewijst dat een leider, een captain, niet wit hoeft te zijn.’
Racisme heeft altijd bestaan, ook in het voetbal. Doelman Stanley Menzo kreeg in de jaren tachtig al bananen in het strafschopgebied geworpen, als schrijnend voorbeeld. Van Sterkenburg: ‘Er is niet veel veranderd, als ik spelers van nu hoor en spelers van voorheen. Alleen: veel oud-spelers lachten het weg. Ze zeiden dat ze zich niet uit hun concentratie lieten halen. Nu reageren ze anders. Ze pikken het niet meer.’
Gekleurde spelers krijgen geregeld de schuld van falen. Zoals voormalig topspeler Mesut Özil zich eens uitdrukte: als hij goed was, was hij een echte Duitser. Als het misging, een Turk. De Engelsen Jadon Sancho, Marcus Rashford en Bukayo Saka kregen racistische drek over zich heen toen ze strafschoppen misten in de EK-finale tegen Italië.
Terwijl spelers zich, in acties en via sociale media, keren tegen racisme, net als de Uefa met gerichte acties, neemt het aantal meldingen over discriminatie en racisme toe, vooral in het uiten van stereotypen en vooroordelen. Van Sterkenburg: ‘Enerzijds meer anti-racisme, anderzijds meer meldingen van racisme.’
Gini Wijnaldum liet een paar jaar geleden na de racistische bejegening van een speler van Excelsior weten dat hij van het veld zou lopen, als hem zoiets zou overkomen bij Oranje. Van Sterkenburg: ‘Dat de spelers zich uitspreken is goed, en ook dat de bondscoach hun verhaal ondersteunt.’
De diversiteit van Oranje groeide door de jaren heen, met voetballers als Ruud Gullit, Frank Rijkaard, Edgar Davids, Clarence Seedorf, Nigel de Jong, Patrick Kluivert, Ibrahim Afellay en, tegenwoordig, Virgil van Dijk, Nathan Aké, Memphis Depay en Cody Gakpo. Ook spelers met Marokkaanse wortels blinken uit, al voetbalt er momenteel geen in Oranje.
Van Sterkenburg: ‘De Surinaamse gemeenschap is oververtegenwoordigd, ten opzichte van bijvoorbeeld de Marokkaanse. Ik heb geen verklaring voor die verschillen, behalve dan dat sommigen vanwege hun dubbele paspoort kiezen voor het Marokkaanse elftal. Je hoort geluiden uit de Marokkaanse gemeenschap dat het ontbreekt aan respect en erkenning. Ik zou dat soort geluiden serieus nemen en niet afdoen als lastig. Wie hebben de leiding bij de clubs? Zijn er ook coaches van Marokkaanse afkomst, of bestuurders?’
Uiteindelijk is het Nederlands elftal de ploeg van de besten. Van Sterkenburg: ‘De vraag is dan wel nog op welke positie je komt. Wie worden gezien als de leiders? En die leiders worden ook meteen gezien als toekomstige coaches. Wie staat op het middenveld? Wie waar snelheid vereist is? En dan zag je, bij ons meest recente onderzoek bij clubs in het betaald voetbal, vaak snelle spelers aan de zijkant en witte spelers in het midden.
‘Ik heb het letterlijk gehoord, in Engeland. Een speler zei: Ik ben snel, maar ik speel op het middenveld en daar wil ik blijven. ‘Ik probeer soms expres niet te veel mijn snelheid te laten zien. Als ik dat doe, zet mijn coach me aan de zijkant voorin, maar dat wil ik niet.’ En ik heb ook gehoord van een donkere speler die werd gezien als snel, maar wist dat hij bij snelheidstests helemaal niet de snelste was.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant